Diplom var, iş yox: Gə afsand iştə!

Azərbaycan reallığında bir gəncin həyat ssenarisi çox vaxt belə yazılır: “Oxu, universitetə gir, diplom al və yaxşı iş tap.” Ailələr övladlarına illərlə bu cümləni təkrarlayır, müəllimlər “təhsil həyatın açarıdır” deyir. Bəs sonra? O diplom alındıqdan sonra? Peşəkar həyat qapısını doğrudanmı açır?

Cavab: bəzən açır. Amma çox zaman qapı arxasında təcrübə tələbi, sosial tanışlıq ehtiyacı və uyğun bacarıq çatışmazlığı ilə gənclər üz-üzə qalır.

Dörd il oxuduq, bəs indi nə edək?
Universitet illəri həm gözəl, həm də ümidlə dolu olur. Tələbə həyatının ritmi, seminarlar, layihələr, imtahan stressləri… Amma əsl stress dörd ildən sonra başlayır. Diplomu əlinə almış minlərlə gənc bir sualla qarşılaşır: “Mən indi hara müraciət edim?”

Cəmiyyət diplomu “nəticə” kimi görür, amma reallıqda bu sadəcə başlanğıc nöqtəsidir. Bir çox gənc universiteti bitirəndən sonra nə etməli olduğunu bilmir. Çünki:

İş elanı var, amma təcrübə tələb olunur.

Təcrübə var, amma maaş yoxdur.

Könüllülük var, amma təhlükəsizlik və hüquqi status yoxdur.

Bacarıq var, amma tanışlıq yoxdur.

Bu sistemdə ədalətli rəqabət yox, dözümlülük testi var. Və bu testdə çoxları məğlub olur, ya da öz sahəsini dəyişib başqa istiqamətə yönəlir.

📚 Təhsil: nəzəriyyatla praktikadan uzaq
Azərbaycanda bir çox universitetdə tədris planları illərlə dəyişməyib. Ənənəvi fənlər, klassik üsullar, passiv mühazirələr… Tələbə real bazar tələbi ilə uyğun bacarıqlar əldə etmir.

İqtisad ixtisasında oxuyan tələbə teoriya əzbərləyir, amma mühasibat proqramlarını bilmir.
Filologiya fakültəsində olan tələbə ədəbi analiz bacarığı qazanır, amma tərcümə alətləri, praktiki yazı və mətbuat qaydalarından xəbərsiz olur.

Bütün bunlar onu göstərir ki, universitet bacarıq yox, sadəcə diplom verir. Və bu diplom işə girərkən təkbaşına heç nə ifadə etmir.

 İş dünyası: sərt, seçici və əlaqəyə bağlı
Əgər bir gənc universiteti bitirib öz ixtisası üzrə işə düzəlmək istəyirsə, qarşısında ən azı üç maneə dayanır:

Təcrübə problemi – İşəgötürən “hazır” əməkdaş istəyir. Bəs bu gənc ilk işinə necə başlayacaq?

Əlaqəsizlik – Tanınmış şirkətlərdə çox vaxt vakansiyalar əvvəlcədən “rezerv” olunur.

Əmək haqqı və istismar – Təzə məzunlara “sınaq dövrü” adı altında çox az maaş və yüklü iş təklif olunur.

Nəticə? Gənclər ya öz sahəsindən uzaqlaşır, ya da özünə qapanır. Bir çoxu da ölkədən çıxmağı düşünür: “Burada yox, bəlkə xaricdə alınar…”

Psixoloji təsirlər: gəncin içində başlayan mübarizə
Bu dönəm həm də psixoloji baxımdan təhlükəli mərhələdir. Gənc düşünür ki, oxudu, əziyyət çəkdi, amma qarşılığını ala bilmədi. Sosial şəbəkədə bər-bəzək içində yaşayanlarla özünü müqayisə edir, özünü dəyərsiz hiss edir. Depressiya, özünəinam itkisi, cəmiyyətdən soyuma — bunlar bu mərhələdə çox yayğındır.

Ən pisi odur ki, bu problemlə üzləşən gəncin çox zaman danışmağa adamı olmur. Ailə deyir: “Oxutmamışdıq ki, evdə otur.” Amma sistem də onu tutub ayağa qaldırmır.

Nə etmək olar?
Bu problemi çözmək üçün həm dövlət, həm universitetlər, həm də cəmiyyət eyni vaxtda hərəkət etməlidir:

1. Universitet–bazar əlaqəsi qurulmalıdır
Fakültələr real şirkətlərlə əməkdaşlıq etməli

Kurslar, təcrübələr rəsmi şəkildə qiymətləndirilməlidir

2. Peşə bacarıqları dərs proqramına daxil edilməlidir
Yalnız nəzəri bilik yox, soft-skills (ünsiyyət, təqdimat, komanda işi) və texniki bacarıqlar öyrədilməlidir

3. Gənc üçün start dəstəyi olmalıdır
İlk dəfə işə girənlər üçün dövlət tərəfindən maaş subsidiyası

Tələbələr üçün ödənişli staj imkanları

4. Karyera mərkəzləri real işləməlidir
Sadəcə məsləhət yox, konkret iş yönləndirmə və mentorluq mexanizmləri qurulmalıdır

✊ Sonda bir çağırış
Dörd il oxuyub, nə edəcəyini bilməyən gənc bu ölkənin yükü deyil — potensialıdır. Onu itirmək olmaz. Onun düşüncəsinə, enerjisinə, bacarığına ehtiyacımız var. Sadəcə ona gələcək qapılarını göstərə biləcək sistem qurulmalıdır.

Əks halda, diplom çərçivədə qalar, gənc isə həyatla mübarizəyə silahsız çıxar.

İzzət Qurbanov
“Sözüm var” layihəsi üçün yazdı.