Kredit kartı çox vaxt ya qəhrəmanlaşdırılır, ya da şeytanlaşdırılır. Halbuki o, sadəcə maliyyə alətidir. Onu təhlükəli edən də, faydalı edən də istifadəçinin davranışıdır. Problem plastikdə deyil — psixologiyadadır.

Bəs kredit kartı istifadəsində nəyi düzgün etmirik?

Ən böyük səhvimiz kartı gəlir kimi qəbul etməyimizdir. Limitə baxıb “bu qədər pulum var” düşünürük. Halbuki o pul bizim deyil. O, gələcək gəlirimizin əvvəlcədən xərclənmiş formasıdır. İnsan psixologiyası isə dərhal əldə edilən rahatlığı gələcək öhdəlikdən üstün tutur. Nəticədə kart vasitəsilə etdiyimiz xərclər real qazancımıza uyğun olmur.

Digər yanlışlıq minimum ödəniş illüziyasıdır. Minimum məbləği ödəyib özümüzü “məsuliyyətli” hesab edirik. Amma əslində borcun əsas hissəsi qalır və faiz işləməyə davam edir. Kart sistemi bizi cəzalandırmır — sadəcə səbrlə gözləyir. Faiz mexanizmi emosiyasızdır, amma təsiri çox realdır.

Bir başqa problem impulsiv xərclərdir. Kart nağd pulun psixoloji ağrısını aradan qaldırır. Nağd ödəyəndə insan pulun getdiyini hiss edir. Kartla ödəyəndə isə proses daha “yumşaqdır”. Xüsusilə onlayn alış-veriş zamanı bu məsafə daha da artır. Bir kliklə qərar verilir, amma ayın sonunda o kliklərin cəmi ciddi rəqəmə çevrilir.

Risk nə vaxt yaranır?

Risk gəlir azalanda yox, nəzarət azalanda başlayır. İnsan kredit kartını planlı istifadə edəndə o, idarə olunan borcdur. Amma gəlir-xərc balansı pozulduğu an risk formalaşır. Gecikmə ilk dəfə baş verəndə çoxları bunu təsadüfi hal kimi qiymətləndirir. Lakin məhz həmin anda psixoloji baryer aşılır. “Bir dəfə gecikdim, nə olacaq ki?” düşüncəsi sonrakı gecikmələrin əsasını qoyur.

Risk həm də borcun məbləği gəlirin müəyyən hissəsini aşanda yaranır. Əgər aylıq ödənişlər insanın büdcəsində ciddi pay tutursa, kart artıq rahatlıq yox, təzyiq mənbəyinə çevrilir. Stress artdıqca qərarlar daha emosional olur və bu, vəziyyəti daha da çətinləşdirir.

Amma ən kritik məqam başqa yerdədir.

Ən riskli müştəri – ünsiyyətdən qaçan müştəridir.

Bankla əlaqə saxlamayan, zənglərə cavab verməyən, mesajları görməzdən gələn müştəri riski böyüdür. Çünki maliyyə problemi riyazi olduğu qədər kommunikativ məsələdir. Gecikmə başlayanda çoxları utanır, gizlənir, mövzunu ertələyir. Halbuki gecikmənin ilk mərhələsində həll yolları daha çox olur. Strukturlaşdırma, müddət uzadılması, məbləğin bölünməsi kimi variantlar yalnız dialoq zamanı mümkün olur.

Ünsiyyətdən qaçmaq problemi aradan qaldırmır, onu dərinləşdirir. Bank üçün də, müştəri üçün də ən çətin ssenari səssizlikdir. Çünki səssizlik qeyri-müəyyənlik yaradır. Qeyri-müəyyənlik isə maliyyə sistemində həmişə risk kimi qiymətləndirilir.

Bəzən insanlar borcu ödəyə bilmədiyini qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Psixoloji müdafiə mexanizmi işə düşür: “Hələ vaxt var”, “Gələn ay düzələr”, “Bir azdan bağlayaram.” Amma kredit kartı zamanla işləyən mexanizmdir. Gözləmək borcu kiçiltmir, əksinə böyüdür.

Kredit kartı əslində güzgüdür. O, insanın maliyyə intizamını göstərir. Planı olan üçün rahatlıqdır. Planı olmayan üçün stress generatorudur. Ünsiyyət quran üçün həll yolu var. Ünsiyyətdən qaçan üçün isə risk zənciri başlayır.

Nəticədə kredit kartı nə xilaskar, nə də tələdir. O, davranışın gücləndiricisidir. Sənin maliyyə vərdişlərin necədirsə, kart da onu böyüdür. Məsuliyyət varsa, fayda yaradır. Səhlənkarlıq varsa, nəticəni ağırlaşdırır.

Ən böyük risk limitin yüksək olması deyil. Ən böyük risk nəzarətin və dialoqun itirilməsidir. Maliyyə intizamı olmayan yerdə kart təhlükəlidir. Amma intizam və açıq ünsiyyət olan yerdə o, sadəcə vasitədir.

Bu məqalə 'Sözüm var' layihəsi çərçivəsində İzzət Qurbanov imzası ilə hazırlanmışdır.