Adi qara dəliyin həndəsəsi yəqin ki, sizə yaxşı tanışdır: işığın belə qaça bilmədiyi sferik bir kosmos sahəsi. Lakin reallığımızı təsvir etmək üçün istifadə etdiyimiz tənliklər, görünür, reallığın özü qədər sərt deyil. Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi fəza-zamanı izah etməkdə mükəmməl işləyir, amma eyni zamanda onun daha qəribə versiyalarının mövcud olmasına da imkan verir.

Belə qəribəliklərdən biri də beşölçülü qara dəlikdir ki, onun həqiqətən də ortasında dəliyi var — eynilə ponçik və ya halqa (torus) formasındadır. Onun mərkəzinə isə ikinci bir qara dəlik yerləşdirilə bilər; nəzəri fiziklər bu konfiqurasiyanı Qara Saturn (Black Saturn) adlandırırlar.

Qara Saturnun ilk riyazi təsviri 2007-ci ildə dərc olunmuşdu, lakin bir məhdudiyyət var idi: iki qara dəlik yalnız bir müstəvidə fırlana bilirdi. Beşölçülü fəza-zamanda isə obyektlər eyni vaxtda iki müstəqil müstəvidə fırlana bilir. Hər iki fırlanmanı nəzərə almaq fiziklərə əvvəlki həllin imkan vermədiyi konfiqurasiyaları araşdırmağa şərait yaradır, lakin bunun riyaziyyatı xeyli mürəkkəbdir.

Amsterdam Universitetinin nəzəri fiziki Cey Armas indi bu çətinliyin öhdəsindən gəlib. "arXiv" platformasında dərc etdiyi elmi məqalədə o, Qara Saturnun hər iki müstəvidə fırlanmasına imkan verən riyazi həlli təqdim edib və yüksəkölçülü fəza-zamanda cazibə qüvvəsinin qəribə davranışını araşdırmaq üçün yeni imkanlar açıb.

Beşölçülü fəza-zamanda qaydalar necə dəyişir?

Hazırda yaşadığımız fəza-zaman, bildiyimiz qədər, dörd ölçüyə malikdir — üç fəza və bir zaman ölçüsü. Lakin ora əlavə bir fəza ölçüsü daxil edildikdə qaydalar dəyişir. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi dəyişmir, eyni əsas prinsiplər qüvvədə qalır, amma əlavə ölçü dörd ölçüdə mümkün olmayan həndəsi quruluşlara icazə verir.

Beşölçülü fəza-zamanda Eynşteyn tənlikləri halqavari hadisə üfüqünün mövcudluğuna imkan yaradır. Bu qəribə obyektlər iki ayrı qara dəlikdən ibarətdir: mərkəzdə sferik bir qara dəlik və onu əhatə edən halqavari qara dəlik. Hər birinin öz hadisə üfüqü var. Halqa öz fırlanması sayəsində incə bir tarazlıqda saxlanılır; kifayət qədər bucaq impulsu olmasaydı, öz cazibə qüvvəsi onun çökməsinə səbəb olardı.

Lakin bu iki qara dəlik tamamilə müstəqil deyil. Hər ikisi eyni fəza-zamanda mövcud olduğundan, fırlandıqca ətraflarındakı fəza-zamanı da özləri ilə birlikdə sürükləyirlər (bu fenomen "frame dragging" adlanır).

Mütləq sıfır temperaturu və fəza-zamanın sürüklənməsi

Armasın yeni həlli əvvəlki modeldə əlçatmaz olan həqiqətən qəribə imkanları üzə çıxarır. Məsələn, qara dəliklərin kütlələrinə nisbətən sahib ola biləcəyi bucaq impulsunun bir həddi var. Qara dəlik bu həddə çatdıqda ekstremallıq adlanan vəziyyətə keçir və onun Hokinq temperaturu mütləq sıfıra enir. Bu o deməkdir ki, o, heç bir Hokinq şüalanması yaymır.

Armasın həlli göstərir ki, Qara Saturndakı hər iki qara dəlik öz hadisə üfüqünü qoruyub saxlamaqla eyni vaxtda ekstremallıq vəziyyətinə çata bilər. Bu, boş beşölçülü fəza-zamanda iki ayrı qara dəliyin bu vəziyyətdə birlikdə mövcud ola biləcəyini göstərən Eynşteyn tənliklərinin ilk dəqiq riyazi həllidir.

Maraqlısı budur ki, hər bir qara dəliyin öz daxili fırlanması olsa da, ətrafdakı fəza-zamanı sürüklədikləri üçün kənardakı halqa mərkəzi qara dəliyin öz bucaq impulsu olmayan bir müstəvidə belə onun hadisə üfüqündə fırlanma yarada bilir.

Əlbəttə, Qara Saturnların həqiqətən mövcud olduğuna və ya Kainatımızın onları yerləşdirmək üçün lazım olan əlavə fəza ölçüsünü gizlətdiyinə dair heç bir sübut yoxdur. Lakin bu cür həllər fiziklərə ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin imkanlarını sınaqdan keçirmək və müşahidə etdiyimizdən tamamilə fərqli şəraitdə cazibə qüvvəsinin necə davrandığını araşdırmaq imkanı verir.

Fizikçi, Beş Boyutlu Uzay-Zaman'da Einstein Denklemlerine Garip Yeni Bir Çözüm Buldu: Kara Satürn


Mənbə: ScienceAlert

Tərcümə etdi: Baş Redaktor İzzət Qurbanov