Mikroplastiklər orqanizmimizdə sadəcə toplanmaqdan daha təhlükəli bir iş görə bilər. Alimlər müəyyən ediblər ki, xırda plastik hissəciklər su ilə qarşılıqlı təsirə girərək hüceyrələrə və toxumalara zərər verə bilən yüksək reaktiv molekullar əmələ gətirir. Bu gözlənilməz kimyəvi aktivlik mikroplastiklərin infarkt, insult və nevroloji pozğunluqlar kimi ciddi sağlamlıq problemləri ilə əlaqəsini göstərən artan sübutları izah etməyə kömək edə bilər.

Plastik kimyəvi cəhətdən stabil hesab edildiyi və ətraf mühitlə reaksiyaya girmə ehtimalı az olduğu üçün qida qablaşdırmalarından və su şüşələrindən tutmuş uşaq oyuncaqlarına qədər hər şeydə istifadə olunur. Lakin yeni araşdırma göstərir ki, plastik həddindən artıq kiçik hissəciklərə parçalandıqda bu fərziyyə özünü doğrultmaya bilər.

Böyük plastik əşyalar mikroplastiklərə və daha kiçik nanoplastiklərə parçalandıqca onların səth sahəsi kəskin şəkildə artır. Alimlər indi kəşf ediblər ki, bu yeni üzə çıxan səthlər su ilə gözlənilməz şəkildə qarşılıqlı təsirə girərək canlı hüceyrələrə zərər verə bilən reaktiv molekullar istehsal edir.

Kolumbiya Universiteti və Berkli Kaliforniya Universitetinin tədqiqatçıları "Nature" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada bu fenomenin arxasındakı kimyəvi prosesləri müəyyən ediblər. Onların tapıntıları mikroplastiklərin sadəcə passiv material qırıntıları olması ilə bağlı uzun müddətdir mövcud olan fikri alt-üst edir.

Kolumbiya Universitetinin Kimya və Biotibbi Mühəndislik professoru Vey Min bildirib: "Plastik getdikcə daha kiçik hissəciklərə parçalandıqca onun səth sahəsi nəhəng dərəcədə böyüyür. Daha sonra mikroplastiklər ətraflarındakı suyu dəyişdirərək yüksək enerjili, reaktiv radikallar (reaktiv oksigen növləri – ROS) yaradır ki, bu da mikroplastik təsiri nəticəsində heyvanlarda və potensial olaraq insanlarda müşahidə etdiyimiz bioloji zədələnmələrə böyük ehtimalla töhfə verir."

Mikroplastiklər insan bədənində niyə təhlükəli ola bilər?

Bu kəşf mikroplastiklər insan orqanizminə daxil olduqda nə baş verdiyi ilə bağlı mühüm suallar doğurur. Qan və hüceyrələrdə böyük miqdarda su var və bu da həmin xırda hissəciklərin kimyəvi reaksiyalarda iştirakını davam etdirməsi üçün şərait yaradır. Mikroplastiklər orqanizmə daxil olduqdan sonra hərəkətsiz qalmaq əvəzinə, tez-tez ROS adlandırılan reaktiv oksigen növləri yarada bilər. Bu yüksək reaktiv molekullar hüceyrə və toxuma komponentləri də daxil olmaqla bioloji strukturlara zərər verə bilir.

Bu araşdırma Minin laboratoriyasının mikroskopik plastik çirklənməsinin nə qədər geniş yayıldığını üzə çıxaran əvvəlki işinə əsaslanır. 2024-cü ildə aparılan tədqiqatda Kolumbiya alimləri bir litr qablaşdırılmış suda orta hesabla təxminən 240.000 plastik fraqmenti (əsasən nanometr ölçülü nanoplastiklər) aşkar etmişdilər ki, bu da əvvəlki təxminlərdən 10-100 dəfə çox idi.

Son illərdə "New England Journal of Medicine", "Nature Medicine" və "Nature Health" kimi nüfuzlu elmi jurnallarda dərc olunan tədqiqatlar mikroplastik və nanoplastiklərin infarkt, insult, demensiya və beyin şişləri kimi ağır xəstəliklərlə əlaqəli olduğunu bildirib. Lakin plastikin kimyəvi cəhətdən təsirsiz hesab edildiyi halda bioloji zədəyə necə yol açdığı sual altında qalırdı. Yeni tapıntılar bu potensial sağlamlıq risklərini anlamağa kömək edən əvvəllər nəzərdən qaçmış kimyəvi yolu müəyyən edir.

Su zərərli kimyəvi reaksiyaları necə başladır?

Kəşfin ən təəccüblü cəhətlərindən biri suyun reaksiyada aktiv rol oynamasıdır. Bir çox plastiklər hidrofobdur, yəni onların səthi suyu dəf edir. Su bu səthlərlə qarşılaşdıqda sərhəd yaxınlığındakı molekullar və elektrik yüklü hissəciklər adi sudakından fərqli davranmağa başlayır. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, bu qarşılıqlı təsir elektronların kimyəvi növlər arasında hərəkətini təşviq edir və yüksək reaktiv radikalların yaranmasına imkan verir.

Professor Vey Min vurğulayıb: "Su burada sadəcə tamaşaçı deyil, əsas aktiv oyunçudur. Bu mikroplastikləri reaktiv etmək üçün su vacibdir. Su molekulları hidrofob olan plastiklə təmasda olduqda kimyəvi cəhətdən aktivləşir."

Berkli Kaliforniya Universitetinin professoru Tereza Hed-Qordonun laboratoriyasındakı həmkarlar kompüter simulyasiyaları vasitəsilə göstəriblər ki, mənfi yüklü hidroksid ionları suyu dəf edən plastik səthi əhatə edən su təbəqələrində cəmləşə bilir. Bu mühitdə ionlar elektronlarını daha asan itirərək bioloji molekullara zərər verə bilən hidroksil radikalları əmələ gətirir.

Bu kəşf daha təhlükəsiz plastiklərin yaradılmasına gətirib çıxara bilərmi?

Prosesin kimyasını anlamaq nəticədə alimlərə su ilə təmasda zərərli reaktiv molekullar yaratma ehtimalı daha az olan plastiklər hazırlamağa kömək edə bilər. Nəticələr təkcə insan sağlamlığı ilə məhdudlaşmır; sənaye tullantıları və məişət fəaliyyətləri nəticəsində çaylara və göllərə qarışan mikroplastiklər su ekosistemlərinə də təsir göstərə bilər.

Tədqiqatın həmmüəllifi Beyjan Yan qeyd edib ki, mikroplastiklər təkcə zavodlardan deyil, həm də gündəlik həyatımızdakı proseslərdən — məsələn, qidaların mikrodalğalı sobada qızdırılmasından və ya qablaşdırılmış su şüşələrinin günəş işığı altında saxlanılmasından da yarana bilər.

Mənbə: ScienceDaily / Kolumbiya Universiteti)

Tərcümə etdi: Baş Redaktor İzzət Qurbanov