2010-cu ildə həyata keçirilən cəmi 36 dəqiqəlik təsadüfi müşahidə zamanı astronomlar Veneranın atmosferində daha əvvəl heç vaxt müşahidə olunmamış qeyri-adi bir fenomen qeydə aldılar. Planetin gündüz tərəfini əhatə edən nəhəng konsentrik (ümumi mərkəzli) halqalar adi gözlə və ya standart kameralarla tamamilə görünməz olsa da, yalnız polyarlaşdırılmış işıq altında aşkar olundu. Görüntü sanki nəhəng bir qüvvənin təsirindən Veneranın zəng kimi vibrasiya etdiyini xatırladırdı.
Tədqiqatçılar illərlə bu göstəricilərin cihaz xətası olduğunu sübut etməyə çalışsalar da, siqnal bütün sınaqlardan uğurla keçdi. Niderlandın Delft Texnologiya Universitetinin (TU Delft) atmosfer fiziki Qourav Mahapatranın (Gourav Mahapatra) rəhbərlik etdiyi alimlər qrupu nəhayət ki, öz tədqiqat nəticələrini The Planetary Science Journal jurnalında dərc edərək dünya elm ictimaiyyətinə təqdim etdilər.
Venera atmosferində dalğa hərəkətliliyi. Mənbə: Sky & Telescope Magazine
Təsadüfi kəşf və ExPo teleskopu
Sirli görüntülər Kanar adalarında yerləşən Uilyam Herşel Teleskopuna (William Herschel Telescope) quraşdırılmış "Extreme Polarimeter" (ExPo) adlı təcrübə aparatı vasitəsilə qeydə alınıb. Bu alət Utrext Astronomiya İnstitutunda doktorantura təhsili alan eksperimental astrofizik Mixiel Rodenhuis tərəfindən hazırlanmışdı.
ExPo adi işığı təcrid edərək yalnız xətti polyarlaşdırılmış işığı qeydə almaq qabiliyyətinə malik idi. İşıq qaz və toz hissəciklərindən keçərək səpələndikdə polyarlaşdığı üçün bu cihaz atmosferdəki ən kiçik və gizli strukturları belə üzə çıxara bilirdi.
2010-cu ilin bir gecəsi Rodenhuis əsas müşahidələri üçün havanın qaralmasını gözləyərkən alaqaranlıqda parlaq şəkildə parıldayan Veneranı gördü. Leyden Rəsədxanasından olan həmkarı Dafne Stam ilə qısa müzakirədən sonra cihazı planetə tərəf yönəltdi və 36 dəqiqəlik qiymətli məlumat topladı.
İllərlə sürən şübhələr və simulyasiya testi
Cihaz söküldükdən aylar sonra alınan məlumatlar təhlil edilərkən atmosferdəki nəhəng halqalar diqqət çəkdi. İlk ehtimal bunun detektorda yaranan texniki xəta və ya rəqəmsallaşma qüsuru olması idi. Lakin aparılan sınaqlar cihaz xətası versiyasını təkzib etdi.
2017-ci ildə Qourav Mahapatra tədqiqata qoşulduqda məsələyə iki mühüm amil işıq saldı:
Dafne Stam halqaların fizikası ilə bağlı işçi fərziyyə formalaşdırmışdı;
Yaponiyanın "Akatsuki" kosmik zondu Venera atmosferində qütbdən-qütbə uzanan nəhəng atmosfer dalğaları müşahidə etmişdi.
Mahapatra bu fərziyyəni kompüter simulyasiyaları vasitəsilə sınaqdan keçirdi. Modelləşdirmə göstərdi ki, Veneranın yuxarı atmosferində atmosfer qravitasiya dalğalarının yaratdığı 5-10 faizlik kiçik sıxlıq dəyişiklikləri polyarlaşdırılmış işıqda məhz bu cür konsentrik halqalar formalaşdıra bilər.
Veneranın ən böyük tapmacası: "Superrotasiya"
Mütəxəssislərin fikrincə, müşahidə edilən halqalar dalğaların özü deyil, dalğaların keçdiyi sıx atmosfer təbəqələrində buraxdığı polyarlaşma izləridir.
Əgər bu fenomen gələcək müşahidələrlə tam təsdiqlənərsə, alimlərə Veneranın ən böyük sirrlərindən birini — atmosfer superrotasiyasını çözmək imkanı yaradacaq.
Venera planetinin öz oxu ətrafında bir tam dövr etməsi 243 Yer günü çəkir.
Lakin planetin atmosferindəki nəhəng bulud təbəqələri bütün planetin ətrafını qasırğa sürəti ilə cəmi 4 Yer gününə dolanır.
Atmosfer qravitasiya dalğaları planet boyunca böyük miqdarda enerji daşıyaraq bu superrotasiya mexanizmini bəsləyən əsas amil ola bilər.
Gələcək tədqiqatlar
Simulyasiyalara əsasən, bu dalğalar lokal günortadan sonra formalaşmağa başlayır ki, bu da onların Günəş istiliyinin Veneranın sıx kükürd turşusu buludlarına təsiri ilə bağlı olduğunu göstərir.
Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, Venera atmosferinin tərkibi və hərarəti Yerdən kəskin fərqlənsə də, hər iki planetdə təməl fizikası eynidir. Venera atmosferindəki bu nəhəng dalğalanmaları anlamaq, Yerin öz atmosfer dinamikasını və iqlim modellərini təkmilləşdirməyə də böyük töhfə verəcək.
Mənbə: ScienceAlert
(https://www.sciencealert.com/giant-concentric-rings-discovered-in-the-atmosphere-of-venus)
Tərcümə etdi və hazırladı: Baş Redaktor İzzət Qurbanov
