Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Binab şəhəri Şərqi Azərbaycan əyalətinin mərkəzi Təbriz şəhərindən 119 kilometr aralıda yerləşir. Təxminən 25 kvadrat kilometr əraziyə malik Binab şəhəri Şərqi Azərbaycan əyalətinin cənub-qərbində, Təbriz-Marağa-Kürdüstan və Təbriz-Qərbi Azərbaycan əsas marşrutu üzərində yerləşir. Bu şəhər Səhənd dağının yamacında, Sufiçayın yanında və Urmiya gölünün sahilində yerləşir. Qeyd etmək lazımdır ki, İranda ölkə inzibati ərazi bölgüsünə görə Güney Azərbaycan bölgəsi Qərbi Azərbaycan, Şərqi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan, Əlburz, Qəzvin və Həmədan əyalətlərinə (ostanlarına) bölünür. Binab şəhəri əslində Binab rayonunun (şəhristan) mərkəzi sayılaraq bu rayonun 29 kəndini öz ətrafında birləşdirir.

2017-ci ilin siyahıyaalınmasına əsasən, Binab şəhərinin əhalisi 87 min nəfərdən çox, Binab rayonunun əhalisi isə 129 795 nəfərə bərabər olub. Azərbaycanın qədim şəhərlərindən olan Binabın əhalisinin böyük əksəriyyəti müsəlman şiədir və Azərbaycan türkcəsində danışır.

Çox münbit torpağa malik olması, Sufiçay kimi dolu çayların yaxınında yerləşməsi və alnının təri ilə çörək qazanmağı özünə şərəf bilən insanların varlığı bu şəhəri Güney Azərbaycanın yaşıl və məhsuldar şəhərlərindən birinə çevirib. Üzüm, alma, badam, qoz və s. Binab bağlarının məhsullarındandır. Bu ərazidə buğda, soğan və sarımsaq da çox əkilir.

Binabın qədim zamanlardan çağdaş dövrə qədər tarixinə qısa nəzər

Azərbaycanımızın bir çox şəhəri kimi Binab şəhəri də çox qədim tarixə arxalanmaqdadır. Bununla belə, Binab şəhərinin qədim tarixi haqqında ciddi və əhatəli tədqiqat aparılmadığı üçün faktlara əsaslanan bir söz demək o qədər də asan deyil. Lakin bu şəhərdə tapılan tarixi əsərlərə və sübutlara əsaslansaq, şəhərin tarixi və sivilizasiyası altı min il əvvələ gedib çıxır. Qara Təpə, Qara Qoşun, Qara Çubuq Təpəsi, Qızlar Qalası, Ağacarı Təpəsi, Siçan Təpəsi, Pus Təpəsi kimi tarixi yerlərdən tapılan artefaktlar, qədim Səvr kəndində qaya memarlığının mövcudluğu, Qoyunlar və Çaxmaqlar mağaraları bu torpaqların tarixdən əvvəlki dövrlərdə məskunlaşdığından xəbər verir. Bu torpaqlarda qədim kurqanların, eramızdan əvvəl I-IV minilliyə aid yeraltı əşyaların olması, müxtəlif dövrlərə, xüsusilə Səfəvilər dövrünə aid məscid və digər qədim abidələrin, Moğol Elxanlığı (1256-1335) dövrü qəbiristanlığının qalıqlarının müxtəlif sülüs, nəsx və kufi yazılarının olması bu rayonun çox qədim bir tarixə malik olmasını göstərir.

Səvr kəndi

Bölgənin çox daha qədim bir tarixə malik olmasını heç bir tarixi abidə Səvr kəndindəki qədim qaya memarlığı kimi sübut edə bilməz. Bunun üçün də bu möhtəşəm tarixi kənd haqqında daha ətraflı danışmaq lazımdır. Türkiyədəki Kapadokya kimi dünyanın bir çox yerində çox qədim tarixə malik qaya memarlığına şahid oluruq. Ancaq dünyanın digər yerlərindən fərqli olaraq, Güney Azərbaycanda qaya arxitekturalı kəndlərin səciyyəvi cəhəti ondan ibarətdir ki, oradakı qaya memarlığına malik kəndlərdə hələ də məskunlaşma var, insanlar yaşayır.

Bu haqda daha əvvəlki yazılarımızın birində (https://apa.az/guney-azerbaycan/kelagayisi-ile-meshur-olan-sakinleri-torpagin-altinda-yasayan-azerbaycan-seheri-arasdirma-791052 ) geniş bilgi vermişik. Əslində Səvr kəndində gözə çarpan qaya memarlığı bir çox cəhətdən Kəndivan kəndindəki qaya memarlığına bənzəməkdədir. Ancaq Səvr kəndi yuxarıdakı yazıda tanıtdırdığımız Hiləvər kəndlərinin də bəzi xüsusiyyətlərinə malikdir. Belə ki, Hiləvər kəndində olduğu kimi, burada da evlər, ümumiyyətlə, yer altında qazılıblar, amma Hiləvər kəndindən fərqli olaraq, Kəndivan kəndindəki kimi burada da əhali yaşamaqdadır. Demək, burada da Hiləvərdən fərqli olaraq, Kəndivan kəndi kimi tarix hələ sona çatmayıb və davam etməkdədir.

Binab şəhərinin 24 kilometrliyində yerləşən tarixi Səvr kəndinin bir neçə min illik yaşı var və Şərqi Azərbaycan əyalətinin tarixi və canlı kəndlərindən biridir. Sakinlərinin evləri ibtidai alətlərdən istifadə etməklə dağın qoynunda qazılıb. Bu kənd Güney Azərbaycanın ən yüksək dağlardan biri sayılan və Təbriz ilə Marağa kimi şəhərləri öz ətəyində tutan Səhənd dağının güney yamaclarında yerləşir, şimaldan Tutaxana turist kəndi, qərbdən isə Əcəbşer şəhərinin kəndləri ilə həmsərhəddir. Kənd təbii yerləşimi baxımından dar dərələri olan dağlıq ərazidə yerləşir. Kəndin bu relyefi nərdivan formasında tikililərin tikilməsinə, qaya memarlığının yaranmasına səbəb olub.

Arxeoloq və tarixçilərin fikrincə, bu kənd təxminən 3000-3500 il əvvələ gedib çıxır və qaya memarlığının şah əsərlərindən sayılır. Əslində bu kənd bir vaxtlar yeraltı kənd olub, lakin zaman keçdikcə sakinləri yerin üstündə evlər tikiblər. Hazırda bu kənddə tərk edilmiş 27 yeraltı ev qalıb və bu evlərdə hələ də yaşamaq mümkündür. Tədqiqatçıların fikrincə, dağlarda və qayalarda evlərin yaradılması düşmənlərdən və ya vəhşi heyvanlardan qorunmaq üçün imiş. Səvrin qayalı kompleksi memarlıq formasına və mağaraya bənzər görünüşünə görə Mitra məbədlərini (burada oxuyun: https://apa.az/guney-azerbaycan/gunese-sitayis-edenlerin-seheri-tufarqan-guney-azerbaycani-tani-900074 ) xatırladır. Mitra məbədləri dağın yamacında oyulmuşdu və içəri girmək üçün kiçik bir girişdən başqa yolları yox idi. Halbuki bu kənddəki evlərin otaqları, taxçaları, dəhlizləri, axurları, xüsusi imkanları var. Bundan əlavə, evlərin arxitekturası elədir ki, hər evdən qonşu evə kommunikasiya yolu çəkilib, insanlar fövqəladə hallarda, məsələn, düşmən hücumu zamanı və ya digər ailələrlə ünsiyyətdə olsunlar. Bu evlərin bəziləri yerin altında iki və ya üç mərtəbəlidir.

Şeyx Übeydullah Şəmzininin hücumlarına qarşı Binab əhalisinin qürurlu müqaviməti

Tarix boyu həmişə düşmənlər Azərbaycanın dəyərli torpaqlarını ələ keçirməyə çalışıblar. Çağdaş tarixdə bir dəfə cilular (ermənilər və asurilər), iki dəfə isə kürdlər Azərbaycan ərazisini zəbt edərək bu torpaqlarda öz hökumətlərini qurmağa çalışıblar. Amma bu xəyalpərəst işğalçıların üçü də Güney Azərbaycan türk xalqının sarsılmaz iradəsinə təslim olmaq məcburiyyətində qalıb. Ciluların (ermənilər və asurilər) Azərbaycanda etdikləri cinayətlər və sonunda Güney Azərbaycan Türklərinin sarsılmaz iradəsinin qarşısında təslim olmaları haqda daha öncə bu layihə çərçivəsində bir yazı paylaşmışıq: (Burada oxuyun: https://apa.az/guney-azerbaycan/andranikin-qosunlarinin-xoy-urmiya-ve-salmasda-toretdiyi-vehsilik-ciloluq-faciesi-792350 ).

1880-ci ildə Şeyx Übeydullah Azərbaycan ərazisini ələ keçirmək məqsədi ilə üsyan qaldırdı. İlk başda Savucbulaq (Mahabad) və Qoşaçay (Miyandoab) şəhərlərini ələ keçirdi. Şeyx Übeydullahın əsgərləri Qoşaçay şəhərinin demək olar bütün sakinlərini öldürərək müasir tarixin ən amansız qətliamlarından birini törətdilər. Daha sonra bu şəhərin əhalisinin bütün mal və əşyalarını qarət edərək şəhəri tamamilə yandırdılar. Bu hadisələrdən sonra Şeyx Übeydullahın ordusu bir tərəfdən Urmu (Urmiya) və digər tərəfdən Təbrizi ələ keçirmək üçün ikiyə ayrıldılar. Ancaq onları həm Urmu şəhərində, həm də hələ Təbrizə çatmadan yol üstündə Binab şəhərində Azərbaycan Türklərinin qəzəbi gözləyirdi. Şeyx Übeydullahın ordusu bir tərəfdən Urmu şəhərində, digər tərəfdən də Binab şəhərində Güney Azərbaycan Türklərinin sarsılmaz iradəsi qarşısında diz çökdü və tarixdə Qoşaçay şəhərində etdikləri cinayətlərdən başqa onlardan heç bir iz qalmadı.

Hələ də Azərbaycanı və Azərbaycanlı olduğunu qoruyan Binab şəhəri

Bu şəhərin əhalisi Şeyx Übeydullahın qan tökən və cinayətkar dəstələrinə qarşı atalarının cəsarətli müqavimətinin qürurlu xatirəsini unutmayıb. Həmin gün onlar təkcə öz şəhərlərini deyil, Təbrizi də işğal təhlükəsindən xilas etdilər. Bu gün o qəhrəman ataların əsl övladları Azərbaycanın tarixini, dilini, mədəniyyətini, torpağını ürəkdən qoruyurlar. Mərkəzi hökumətləri tərəfindən Güney Azərbaycan Türklərinin dilini, tarixini, mədəniyyətini məhv edib onları farslaşdırmaq məqsədi ilə həyata keçirilən assimilyasiya siyasətlərinin yüz ildən artıq davam etməsinə baxmayaraq, bu şəhərdə Azərbaycan tarixi, dili, mədəniyyəti hələ də yaşamaqdadır.

Daha əvvəlki yazılarımızda da qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan rəqsi və musiqisi, azərbaycanlı həvəskarların çıxışları, aşıqların ifaları, bayatılar, Azərbaycan muğamatı, ilin son çərşənbə axşamı dəbləri, Novruz bayramı dəbləri, sayaçılar, təkəmçilər, çillə gecəsi, Koroğlu dastanı kimi adətlər, dəblər və ənənələr bir şəhərdə yaşadıqca, demək ki, Azərbaycan hələ də o şəhərdə yaşayır. Günümüzdə Güney Azərbaycan türkləri, xüsusilə gənc nəsil, hökumətin bütün maneə və sərtliklərinə baxmayaraq, Azərbaycanlılığını, türklüyünü, mədəniyyətini, tarixini və dilini qoruyub saxlamağa qərarlı görünür. Mərkəzi hökumətin mədəni, iqtisadi və siyasi təzyiqlərinə qarşı qəti iradə ilə dayanan, Azərbaycanın maddi və mənəvi varlıqlarını qorumağa cəhd göstərən yeni nəsil, Güney Azərbaycana parlaq bir gələcək vəd edir. Azərbaycan mədəniyyətini silməyə çalışan dövlət qurumları ilə müqayisədə onların imkanları çox az və məhduddur, lakin onların sarsılmaz iradəsi vardır. Elə həmin iradənin nəticəsində bir zamanlar Şeyx Übeydullahın qan tökən və qəddar adamlarına qalib gəliblər və bu gün öz kimliklərini və maddi-mənəvi varlıqlarını qorumaya çalışırlar. Yüz ildən artıq sürən dövlət dəstəkli assimilyasiya siyasətlərinə baxmayaraq, bu gün bu şəhərdə dilimiz, tariximiz, mədəniyyətimiz yaşamaqda və hətta çiçəklənməkdədir. Bunu biz bu şəhərin əhalisinin gündəlik həyatında, danışdıqları dildə, qeyd etdikləri bayramlarda və şənliklərdə, toy və yaslarında, hətta açdıqları süfrələrdə və toxuduqları xalçalarda görə bilərik. Bunu biz xüsusilə yeni nəslin Ana dilinə və Azərbaycan mədəniyyətinə verdiyi yüksək dəyərdə görürük. Demək Binab sadəcə tarixdə deyil, günümüzdə də bir Azərbaycan şəhəridir.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Qədim yunan filosofu Aristotel insanları danışan heyvan adlandırmışdı. Bu gün yalnız insanların yox, heyvanların da danışdıqlarını bilirik. Bəs daş, gil və kərpic haqqında nə demək olar? Bunlar gerçəkdən səssiz, dilsiz, lal və kar obyektlərdirmi? Bəs tarixi abidələr haqqında necə? Məncə bunlardan bəziləri insanlardan belə daha çox və daha açıq şəkildə danışırlar. Bu tarixi abidələr yerləşdikləri yerlərin qədim tarixinin canlı şahidi və eyni zamanda, rəvayətçisi sayılırlar. Hələ ki bunların bəziləri bir şəhərin simvolu kimi tanınırlar. Bu tarixi abidələrdən biri də Təbrizin Ərk qalasıdır. Qalanın hündürlüyü 33 metrə çatır və ölkənin ən hündür tarixi divarlarından biridir. Bu gün şəhərin keşməkeşli tarixini xatırlatmaqla birlikdə Təbrizin qədim memarlığının gücünün və əzəmətinin simvoludur.

Bu qala əzəməti ilə Təbrizin əzəmətini, sabitliyi ilə bu şəhərin sabitliyini, qürur və baş ucalığı ilə Təbrizin qürur və baş ucalığını əks etdirir. Amma Təbrizdə həmişə sevincli günlər olmayıb. Bunu bu binanın kərpiclərindən də anlamaq olar. Təbrizin bu simvolunun dim-dik duran qamətinə vurulan dərin yaralar tarix boyu Təbrizə vurulan yaraların ən yaxşı rəvayətçisidir. Bu gün bu yazımızda bu tarixi abidənin başına gələnləri və daha doğrusu Təbrizin başına gələnləri gözdən keçirəcəyik.

Təbrizin Ərk qalası nə vaxt və necə tikilib?

Ərk qalası Elxanlılar dövrünə (1256–1335) aid əsərdir. Əslində, Moğol Elxanlığı dövründə Azərbaycan özünün ən çiçəklənmə və tərəqqi dövrlərindən birini yaşadı. Azərbaycanımızın dörd bucağında Moğol Elxanlarının bizə yadigar buraxdığı abidələrlə qarşılaşırıq. Ötən yazılarımızın birində Elxanlılar dövrünün ən möhtəşəm tarixi abidələrindən biri olan Güney Azərbaycandakı Sultaniyyə günbəzi ilə tanış olmuşduq. Bu gün sadəcə tarix kitablarında adı keçən, bir də Təbrizin bir məhəlləsi üstündə adı qalan Şam Qazan deyilən hökmranlıq binası da bunlardan biri imiş. Bir də elə Təbrizdə Rəb-i Rəşidi deyilən dünyanın ən qədim universitetlərinin biri də eyni zamanda tikilib. Üzərində Moğol Elxanlarının bilgin və alim vəziri Xoca Rəşidəddin Fəzlullah Həmədaninin adını daşıyan bu qədim elmi mərkəzdən də günümüzə yalnızca xarabalıqlar qalıb.

Ərk qalası Azərbaycanın əzəmətli və inkişaf etmiş dövründən yadigar abidədir. Təbriz qalasının tikintisinə o zamanlar Moğol Elxanlığının vəziri (baş naziri) olmuş Tacəddin Əli Şah Gilaninin göstərişi ilə hicri 716-724-cü illər arasında başlanıb. Tarixi mətnlər göstərir ki, bu qədim binanın yaradıcılarının əsas məqsədi o zamanadək heç vaxt tikilməmiş böyük bir məscid inşa etmək olub. Əslində, müxtəlif tarixi dövrlərdə dünyanın ən hündür günbəzinin tikintisi ilə bağlı müxtəlif memarlar və hətta dövlətlər arasında ciddi rəqabət olub. Bununla belə, dünyanın ən hündür günbəzini tikmək bacarıqla yanaşı, dəqiq memarlıq texniki bilikləri tələb edirdi.

Moğol Elxanlarının vəzirləri olan Tacəddin Əli Şah Gilani və Xoca Rəşidəddin Fəzlullah Həmədaninin aralarındakı rəqabət üzündən Tacəddin Əli şah Sultaniyyə günbəzindən daha hündür günbəzi olan məscid tikmək niyyətində idi. Lakin tələskənlik, kifayət qədər qayğının göstərilməməsi və texniki tələblərə əməl edilməməsi səbəbindən günbəz başa çatdıqdan az sonra uçub töküldü. Amma bu möhtəşəm tarixi binanın əzəməti qədim tarixçilər və coğrafiyaçıların gözündən qaçmayıb, müxtəlif tarixi mənbələr bu bina haqqında qiymətli məlumatlar verir. Məsələn, tanınmış tarixçi və coğrafiyaçı, Qəzvinli Həmdullah Müstovfi (1281- 1339) yazır: “Xoca Tacəddin Əli şah Təbriz şəhərində Kəsra eyvanından daha böyük bir məscid tikdirdi, lakin onun binasına tələsik daxil olanda o, dağıldı”.

İbn Battuta (1304-1369) bu əsər haqqında yazır: “Həyəti mərmər daşlarla döşənib, divarları kirəmitlə üzlənib. Onun içindən bir çay axır və orada hər cür ağac, yasəmən və meyvə yetişdirilir”.

Fransız səyyahı Ser Jan Şarden yazır: “Təbrizə girdiyimizdə diqqəti cəlb edən ən hündür əsər bu quruluşdur”.

Ərk Qalası nə üçün istifadə olunurdu?

Tarixi mənbələrə görə, bu tikili əvvəlcə məscid və ənənəvi məktəb kimi istifadə olunub. Lakin Hicri 724-cü ildə Tacəddin Əli şahın vəfatı ilə bu kompleksin tikintisi dayandırılıb, fasad hissəsi, böyük cənub tağının bəzəkləri və dağılmış tağının tamamlanması heç vaxt tamamlanmayıb. Bu da bizim tariximizin acı yanlarından biridir. Tarix boyunca bir sonrakı şahlar, yaxud vəzirlər nəinki bir öncəki şahların, yaxud vəzirlərin yarım qalmış işlərini tamamlamamışlar, çox zaman onları hətta yıxıb dağıtmışlar. Elə Tacəddin Əli Şah Gilani də özündən əvvəlki vəzir Xoca Rəşidəddin Fəzlullah Həmədaniyə qarşı eyni şəkildə davranmışdı və onun tikdirdiyi möhtəşəm binalar Tacəddin Əli Şah Gilani dövründə qorunub saxlanılmadı.

Bu tarixi abidə Səfəvilər dövründə hərbi və müdafiə məqsədləri üçün istifadə olunub. Məhz o tarixdən bu yana Ərk qalası Azərbaycanın bir qalası, əsgəri və qoruyucusu xidmətini göstərib. Bəlkə bu gün Güney azərbaycanlıların arasında qazandığı simvolik dəyərdə Ərk qalasının bu xidmətinin də təsiri olub.

Azərbaycanın ikiyə bölünməsi ilə nəticələnən uzun müddətli Qacar-Rusiya müharibələri zamanı qala yenidən hərbi və müdafiə məqsədləri üçün istifadə edilib. Fəth Əli şahın (1769 – 1834) oğlu və vəliəhdi Abbas Mirzə Təbrizi rus ordusu ilə döyüşə hazırlayarkən bu Elxanlı tikilisinin çevrəsinə qalın və dayanaqlı divarlar hörmüşdü. Abbas Mirzə bu kompleksin içində silah və sursat istehsalı üçün tökmə sexləri də tikdirmişdi. Əslində, bu binanın artıq məscid olaraq yox, Ərk, yaxud Qala olaraq adlanması da buradan başlayır. Şəhəri müdafiə etmək üçün döyüşə hazır topları olan qala! O tarixdən bu yana bu qala hər zaman Təbrizin və Azərbaycanın keşiyində duran bir əsgər simvolu daşıyıb.

Ərk qalası. Pəhləvi və İran İslam Respublikası dövründə dağıdılmadan əvvəlki şəkli

Səttar xanın başçılıq etdiyi məşrutəçilər ilə mərkəzi hökumət qüvvələri arasında gedən müharibələr (1908–1909) zamanı bu tikili müdafiə və döyüş qalası kimi istifadə olunurdu. Abbas Mirzənin dövründə olduğu kimi, məşrutəçilər də şəhəri müdafiə etmək üçün bu hündür və nəhəng tikilinin zirvəsinə ağır artilleriya yerləşdirmişdilər. 1911-ci ildə ruslar məşrutəçiləri və Səttar xanı susdurmaq və aradan götürmək məqsədilə Təbrizi işğal elədilər. O dövrdə də bu tikili müdafiə qalası kimi istifadə olunmuşdu. Rusların əli Səttar xana çatmadı, amma acıqlarını həm bir sıra tanınmış məşrutəçiləri bu qaladan asaraq, həm də bu qalanın bir hissəsini partladıb dağıtmaqla çıxdılar. Beləliklə, ruslar hər zaman Azərbaycan keşiyində duran bu qocaman və başı bəlalı Azərbaycan əsgərinin vücuduna ağır yaralar vurdular.

Ruslardan sonra bu möhtəşəm tarixi kompleksin canına düşən tərəf İranın mərkəzi hökumətləri oldu. 1925-ci ildə türk Qacar ​​sülaləsindən monarxiyanın farsçı Pəhləvi rejiminə keçməsi ilə Azərbaycan türk olduğu üçün ağır təzyiqlərə məruz qaldı. Sanki yeni rejim Qacar türklərinin acığını Azərbaycandan çıxmaq istəyirdi. “Güney Azərbaycanı tanı” layihəsi çərçivəsində yazmış olduğumuz əvvəlki yazılarımızda da qeyd etdiyimiz kimi, Rza şah İranda hakimiyyətə gəldikdən sonra mərkəzi hökumət Güney Azərbaycanı hər cəhətdən, o cümlədən iqtisadi, sosial, siyasi, mədəni və tarixi cəhətlərdən sıxışdırdı. Güney Azərbaycan türklərinin tarixini, dilini, mədəniyyətini, kimliyini alçaltmaq, onları assimilyasiya etmək cəhdi əhatəli və məqsədyönlü siyasətdir. Güney Azərbaycanın tarixi abidələri də bu siyasətin acı nəticələrindən kənarda qalmadı.

Rza şah Pəhləvi dövründə Güney Azərbaycanda bir çox tarixi abidələr dağıdıldı. Pəhləvilər dövründə dağıdılmış tarixi abidələrin sayı o qədər çoxdur ki, onların adlarını çəkmək və qısaca tanıtmaq bu məqalənin əhatə dairəsindən kənarda qalır. Məsələn, Rza şah Təbrizin Bağşumal möhtəşəm tarixi kompleksində yerləşən bütün abidələri və tikililəri söküb dağıdıb və bu gün həmin böyük kompleksdən demək olar ki, əsər-əlamət qalmayıb. Ərk qalası tarixi kompleksinin bəzi hissələri Pəhləvi vandalizmindən sağ çıxa bilsə də, bu kompleksdəki bir çox tikililər, xüsusən də Qacar ​​və Abbas Mirzə dövrlərində tikilmiş tikililər həmin dövrdə sökülüb dağıdıldı. Lakin Pəhləvi vandalizmindən canını qurtaran hissələrin çoxu da İslam Respublikası İnqilabından sonra cümə namazı məscidi tikmək bəhanəsi ilə partladılaraq dağıdıldı!

Bu möhtəşəm tarixi kompleksdən bu gün qalan tək bir hissə kompleksin güney strukturunun yalnız bir hissəsidir. Ancaq onun bərbad vəziyyətinə baxmayaraq, hələ də özünün və Təbrizin əzəmətli dövrünün ehtişamını və əzəmətini təmsil edir.

Bu tikilinin Təbriz və Azərbaycanın müdafiəsi üçün qala kimi istifadə olunduğu son gün 1946-cı il dekabrın 17-si idi. O gün qalanın zirvəsində mövqe tutan Azərbaycan Demokrat Firqəsindən 8 fədaisi mərkəzi hökumətin işğalçı qüvvələri ilə son güllələri tükənənə qədər vuruşdu. Son güllələri tükəndikdən sonra isə Pəhləvi ordusuna təslim olmasınlar deyə özlərini qalanın zirvəsindən yerə atıb dünya ilə vidalaşdırlar.

“Məscid tikirik” deyə Ərk qalası kimi əzəmətli bir tarixi abidənin başına gətirdikləri bəlaların bir nümunəsi

Bu gün bu tarixi abidə Güney Azərbaycan türklərinin nəzərində sadəcə kərpicdən ibarət bir tikili deyil. Onlar üçün bu möhtəşəm tarixi quruluşun hər bir kərpici bu şəhərin və Azərbaycanın tarixindən bəhs edən qalın bir tarixi kitabın səhifələri kimidir. Bu kitabın bəzi səhifələrində Azərbaycanın xoş günlərini, bəzilərində isə acı günlərini oxuyuruq. Lakin Azərbaycan tarixinin anlatdığı günlərin acı və şirinliyindən asılı olmayaraq, bu yazıda dəfələrlə qeyd olunduğu kimi, indi bu qala Abbas Mirzələrin, Səttar Xanların, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin fədailərinin Güney Azərbaycanda işğalçı düşmənlərə qarşı ayaqda duran, baş əyməyən müqavimət və şücaət göstərmə simvoludur.

Xalq Bank “Xalq Əmanəti” layihəsi çərçivəsində 25-ci kitabını təqdim edir. Bu nəşr Cənubi Azərbaycan poeziyasına həsr olunub.

Sizinxeber.az xəbər verir ki, kitabda Güney Azərbaycanda doğulmuş, müxtəlif ədəbi təmayül və cərəyanları təmsil edən, XX əsrin əvvəllərindən günümüzə qədərki dövrdə yazıb-yaratmış 50 azərbaycanlı şairin fərqli mövzularda və janrlarda qələmə aldıqları seçmə şeir və poemaları, eləcə də qəzəlləri toplanıb. Müəlliflərin sırasında adını Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə yazmış böyük şairlərimizlə yanaşı, çağdaş dövrün istedadlı gənc ədiblərinin də isimləri vardır. XX-XXI əsrlər bütöv Azərbaycanın ədəbi mənzərəsini görmək üçün vasitə olaraq ərsəyə gələn “Güney Azərbaycan poeziyası. Seçmələr” kitabı həm də keşməkeşli tariximizi əks etdirir.

“Xalq Əmanəti” layihəsi ASC “Xalq” Bankı tərəfindən 2010-cu ildən etibarən həyata keçirilir. Layihə Azərbaycan xalqının mədəni irsinin qorunub gələcək nəsillərə ötürülməsi, mənəvi dəyərlərinin dünyaya tanıdılması məqsədini daşıyır. Layihə çərçivəsində nəşr olunan kitablar – Azərbaycan, ingilis, rus dillərində çap olunur. Nəşrlər ölkənin ali və orta təhsil müəssisələri, uşaq evləri və kitabxanalar, müxtəlif fondlar, dövlət müəssisələri, xarici ölkələrin Azərbaycanda və Azərbaycanın xaricdə fəaliyyət göstərən səfirlik və konsulluqlarına, dünyanın böyük muzeylərinə, kitabxanalarına, eləcə də sənətsevərlərə hədiyyə olunur. Bu günədək Xalq rəssamları Böyükağa Mirzəzadə, Maral Rəhmanzadə, Səttar Bəhlulzadə, Xalidə Səfərova, Mikayıl Abdullayev, xalça rəssamı Lətif Kərimov, eləcə də Ələkbər Rzaquliyev, Tağı Tağıyev, Mahmud Tağıyev, Vəcihə Səmədova, Kamal Əhməd, Şamo Abasov, Cahid Camal, Fazil Əliyev, Rza Məmmədov, Gennadi Brijatyuk, Qorxmaz Sücəddinov, şəhid-heykəltaraş Samir Kaçayevin əsərlərindən ibarət sərgilər təşkil edilib və bədii albomlar nəşr olunub. Xalq şairləri Məmməd Araz, Hüseyn Arif, Xəlil Rza Ulutürk, Zəlimxan Yaqub, unudulmaz Mikayıl Müşfiqin və Hökumə Billurinin seçilmiş əsərləri, görkəmli alim-numizmat, professor Əli Rəcəblinin “Azərbaycan sikkələri” kitabı, “Aşıq ədəbiyyatı antologiyası” üçcildliyi, həmçinin dünya şöhrətli şair-mütəfəkkir Mirzə Şəfi Vazehin Azərbaycan, alman və rus dillərində “Bütün əsərləri” işıq üzü görüb.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Giriş

Hər bir millətin tarixində hüznlü, kədərli günlərlə yanaşı sevincli, şən günlər də var. Nənə-babalarımızın “Toyla yas qardaşdır” ifadəsi nahaq yerə işlədilməyib. Yurdumuz Azərbaycanın sərt, şaxta, ürəkağrıdan qışlarından qurtuluş o qədər xoş və fərəhli idi ki, nənə-babalarımız yazın gəlişinə qədər günləri sayırdı. Sanki qürbətdə qalmış çox əziz bir kəsin evə qayıtmasını gözləyirdilər. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan mədəniyyətində Hicri təqvimi ilinin axırıncı ayı “bayram ayı” adlanır və bu ayın hər dörd çərşənbəsi də böyük bir coşğu və həvəslə qeyd olunurdu. İlin son dörd çərşənbəsinin qeyd olunması, nənə-babalarımızın azı bir ay qabaqdan yazın gəlişini gözlədiklərini göstərir. Gözü yolda qalan insanlara müjdə vermək də xalqımızın adətlərindəndir. Azərbaycan mədəniyyətində sayaçılar, kosa və keçəl, təkəmçi kimi obrazlar gözü yolda qalan insanlara yaz müjdəsi verənlərin sırasında yer alıblar. Bu yazıda Güney Azərbaycan mədəniyyətində təkəmçilərin yeri və bugünkü vəziyyətini araşdıracağıq.

Güney Azərbaycanda Novruz bayramının qorunub-saxlanılma cəhdləri

Güney azərbaycanlıların bir çox adət-ənənələrini və Azərbaycan mədəniyyəti ilə əlaqəli bir çox şeyləri unutdurub yox etmək istəyən İran hakimiyyəti Novruz bayramına nəinki qarşı çıxmır, onun daha təntənəli keçirilməsini təbliğ də edir. Ancaq onların təntənəli şəkildə keçirmək istədiyi və təbliğ etdiyi bayram Azərbaycan adət-ənənələrini əks etdirmir, azərbaycanlılığını itirmiş və farslaşmış bayramdır. 100 ildir Güney Azərbaycan türklərini assimilyasiya etməyə və onları farslaşdırmaya çalışan sistem Novruz kimi bir bayramı öz istədiyi kökə salmaq istəyir. Bu yöndə Azərbaycan türklərinin dilini, tarixini, mədəniyyətini və adət-ənənələrini əks etdirən bütün motivlərin unutdurulması və onların yerinə fars dilini, tarixini, mədəniyyətini və adət-ənənələrini əks etdirən motivlərin yerləşdirilməsi hədəf seçilib. Keçən il Novruz bayramı ilə əlaqəli yazdığımız yazıda bunların bəzilərinə toxunduğumuz üçün təkrar etmək istəmirik. Yalnız bir məqamı qeyd edəcəyik: keçən il Novruz bayramında Təbriz bələdiyyəsinin sifarişi ilə Güney azərbaycanlı rəssam Fatimə xanım Dadaşzadənin səyi ilə hazırlanan türk və Azərbaycan motivli dekorativ yumurtalar ölkədə böyük müzakirələrə səbəb olmuşdu. Bunun təkcə səbəbi yumurtaların bəzədilməsində fars deyil, Azərbaycan və türk mədəniyyət və kimlik elementlərindən istifadə olunması idi.

Quzeyli oxucular üçün qərib gələ bilər, amma keçən il Novruz bayramında bu yumurtalar böyük bir gərginliyə səbəb olmuşdu!

Daha əvvəlki yazılarımızda da vurğuladığımız kimi, bu gün Güney Azərbaycan xalqı öz dilini, tarixini və mədəniyyətini qoruyub saxlamaqda qərarlıdır. Təbii ki, Novruz bayramı ilə bağlı adət-ənənələr də Azərbaycan mədəniyyətinin bir parçası olaraq qorunub saxlanılmalıdır. Məhz buna görə də Azərbaycanımızın quzeyində heç bir həssaslıq göstərilmədən işlənən Novruz sözü Güney Azərbaycan türkləri tərəfindən işlədilmir. “Novruz” farsca olduğu üçün, istər-istəməz bayramın farslara aid olması təəssüratını yaradır. Farslar da elə bu sözdən yola çıxaraq bu bayramın onlara aid olduğunu iddia edib Güney azərbaycanlıların keçirdiyi bayramı farslaşdırmağa çalışırlar. Halbuki yaz bayramını qeyd etmək ümumiyyətlə türklərin, xüsusilə də azərbaycanlıların ən qədim dəblərindən sayılır.

Təkəmçilər: Yurdumuzun yaz müjdəçiləri

Güney Azərbaycanda Novruz bayramını “Fars bayramı” kimi deyil, “Azərbaycan bayramı” kimi qeyd etmək cəhdləri içində son zamanlarda yavaş-yavaş unudulub aradan gedən bayram adət-ənənələrinin və dəblərinin yenidən canlandırılması da yer almaqdadır. Təəssüflər olsun ki, bu adətlərin bəziləri - məsələn, sayaçılar - günümüzdə tam olaraq unudulub. Lakin hələ də yaşamaqda olan dəblərimiz də var. Bunlardan biri Güney Azərbaycana yaz müjdəsi gətirən və xalq arasında bayram müjdəçiləri kimi tanınan təkəmçilərdir.

Təkəmçilik Güney Azərbaycanda keçirilən ənənəvi və irsi mərasimdir. Bu mərasim yazın gəlişini qarşılamaq üçün təşkil edilib. Mərasim zamanı Azərbaycanın müxtəlif yerlərində təkəmçi adlanan bir sıra insanlar ənənəvi geyimdə ortaya çıxırlar. Təkəmçilər özünəməxsus şeirləri, hərəkətləri, rəqsləri ilə insanları sevindirir, onları yazın gəlişinə hazırlayırlar.

Bildirilir ki, keçmişdə rabitə vasitələri məhdud olduğu üçün, xüsusən də kəndlərdə təkəmçilər elçi və xəbər daşıyıcısı kimi fəaliyyət göstərirdilər. Bu adət, adətən ilin axır çərşənbəsinə bir neçə gün qalmış icra edilirdi. Təkəmçilər kəndlərə çatan kimi yazın gətirdiyi həyat və təravətlə insanları sevindirdilər. Onlar xüsusi mahnılar ifa edər və yerli sakinlərin bayram şənliyinə qatılmağını sağlardılar.

Bu arada, qeyd etmək lazımdır ki, tarixi araşdırmalara görə, bu ənənəvi Azərbaycan ritualı Səfəvilər dövründə dini mahiyyət də alıb və bu ayin Azərbaycanda Qurban bayramı, Ramazan bayramı və Qum Qədir bayramı kimi dini bayramlarda da icra olunub. Bunu sübut edən, tarixi sənədlərlə yanaşı, dini mahiyyəti olan, lakin təkəmçi şeirlərinin üslubunda qorunub saxlanılan şeirlərdir. Hər halda bu gün Güney Azərbaycanda təkəmçilik yalnızca öz ilkin tarixi funksiyasını yerinə gətirməkdədir: Yəni, Azərbaycana yaz müjdəsini gətirməkdədir.

Təkəm nə deməkdir? Təkəmçi kimdir?

Sürüsünün iri erkək keçisi mənasını verən “təkə” yaz mövsümündə kənd təsərrüfatında mühüm rol oynayırdı. Yazın gəlişi ilə kəndin fermerləri əkinçilik işlərinə başlamağa hazırlaşırdılar. Təkə öz ağlı və təcrübəsi ilə sürünü ən yaxşı otlaqlara və su mənbələrinə istiqamətləndirirdi ki, onları təhlükəsiz və lazımi qidalanma ilə əlverişli nöqtəyə çatdıra bilsin. Təkədə olan bu liderlik ruhu ən qədim zamanlardan insanların diqqətini çəkib.

Mesopotamiyalılar dağ keçisini insanlar və sürülər üçün məhsuldarlıq simvolu hesab edirdi. Keçi şumerlərin məhsuldarlıq tanrısı Təmmuz və ya Dumuzi ilə əlaqələndirilir. Mesopotamiyada fəsillərin dəyişməsi mifinin mərkəzi fiquru olaraq bilinən Təmmuzun yanında təsvirə çəkilib. Keçi eramızdan əvvəl III minilliyə aid Şumer möhürlərində, Həyat Ağacının hər iki tərəfində keşikçi kimi təsvir olunub. Yəni, Mesopotamiya mifologiyasında keçi obrazı ümumiyyətlə, həyat, fəsillərin dəyişməsi, doğum və məhsuldarlıq anlayışları ilə əlaqələndirilib. Keçi Azərbaycan mifoloji görüşlərinin də ən möhtəşəm obrazı kimi rituallarda bu günədək yaşamaqdadır (Ramazan Qafarlı, filologiya üzrə elmlər doktoru). Keçinin Azərbaycan mifoloji görüşlərində funksiyasını ilk dəfə müəyyənləşdirib geniş təhlilini aparan Mirəli Seyidov düzgün nəticəyə gəlib. “Keçi yazın bəlgəsidir, buna görə də yaz bayramında aparıcıdır, Günəşlə əlaqəlidir. Keçi yaxşılığı təmsil edib, insanlara ruzi verib”.

Təkəmçilər ipdən və ağacdan hazırlanmış olan təkə, yaxud keçiyə bənzəyən gəlinciklər düzəldib, yaz ərəfəsində kəndlərdə bu kuklalarla keçinin hərəkətlərini təqlid edərək özlərinə məxsus şeirlər oxuyurdu. Bu mərasimdə oxunan mahnı və şeirlər çox vaxt kənd həyatı, kənd təsərrüfatı, təbiətlə bağlıdır. Təkəmçi xalqının həyatı və dəyərləri haqqında sadə və ürəyə yatan şeirlər oxuyar:

Ay təkəmin kəndi var,

Kəməndi var, kəndi var.

Hər qapıda oynasa,

Bir nəlbəki qəndi var.

*

Bu təkəm, axta təkəm,

Boynunda var noxta təkəm.

Gah qul olar satılar,

Gah çıxar taxta təkəm.

*

Bizim yerdə yumurtanı boyarlar,

Onu dönüb yeddi rəngə boyarlar.

Yeddisin də təhvil üstə qoyarlar,

Sizin bu təzə bayramız mübarək!

Ayız, iliz, həftəz, günüz mübarək!

Bəzən təkəmçinin şeirlərində insan, ictimai, ailə münasibətlərinə yumoristik və ya satirik prizmadan baxılır:

Təkəm getdi Mərəndə,

Tamaşadı gələndə.

Kül təkəmin başına,

Qaynanası biləndə!

Təkəmçilik yalnızca peşəkar təkəmçilərə aid olmayıb, uşaqların da bayram sevincini yaşamalarına vəsilə olub. İlin son günlərində kənd uşaqları təkəmə oxşayan gəlinciklər düzəldirdilər. Bu kuklalar sapdan və ağacdan hazırlanırdı, qolları və ayaqları hərəkətli idi ki, keçinin hərəkətlərini təqlid edə bilsinlər. İlin son gecələrində, xüsusilə də İlaxır çərşənbəsində, uşaqlar təkəm kuklalarını götürərək qapılara gedir və təkə kuklasını yerindən tərpətməklə yeni ilin başlandığını bildirirdilər. Ev sakinlər isə bu uşaqları şirniyyat və hədiyyələrlə qarşılayırdılar. Şənlik, sevinc bütün kəndə yayılırdı.

Azərbaycanın digər mədəni ünsürləri kimi təkəmçilər də zamanla bölgənin mədəniyyətinin və kimliyinin qorunub saxlanılmasında və ötürülməsində mühüm rol oynayıblar. Təkəmçilər öz oyun və rəqsləri, mahnıları ilə yazın başlanğıcını qeyd etməklə yanaşı, insanlarla təbiət, fərdlərlə cəmiyyət, keçmişlə indi arasında sıx əlaqə yaradırlar.

Son söz:

Təkəmçilik Güney Azərbaycanın mədəni nümunələrindən biridir ki, farslaşmanın dağıdıcı və yıxıcı selindən sağ çıxa bilmiş və bu günə qədər davam etmişdir. Son zamanlarda bu adəti qoruyub saxlamaq uğrunda çox ciddi cəhdlər göstərilib. Nəticədə bu gün biz təkəmçiliyin Güney Azərbaycanda yenidən canlanmasına şahid ola bilmişik. Lakin Azərbaycanın tarixinin, dilinin, mədəniyyətinin, kimliyinin düşmənləri Azərbaycanın bu mədəni elementinə qarşı da düşmənçiliklərini sürdürməkdədirlər. İki il əvvəl Təbriz Bələdiyyəsi Azərbaycan xalqının təkəmçilərə olan marağını müşahidə edərək Təbrizin meydanlarından birində təkəmçi elementlərinin tikilib quraşdırılmasına başladı. Lakin bu element dəfələrlə Azərbaycanın tarixinin, dilinin, mədəniyyətinin, kimliyinin düşmənləri tərəfindən təxrib edildi və nəhayət, öz yerindən qaldırıldı.

Demək, günümüzdə təkəmçilər qədim zamanlar kimi yalnızca yaz müjdəçiləri kimi yox, Azərbaycan mədəniyyətinin qoruyucuları və davamçıları kimi də funksiyaya malikdirlər. Onlar bu mədəniyyətin bir parçası olaraq bu mədəniyyətin qorunub saxlanılmasını təmin edirlər.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Bundan əvvəlki məqalədə qeyd etdiyimiz kimi, fars-Qərb tarixçiliyinin Güney Azərbaycan üzərində illər boyu hökmranlığından sonra bu bölgənin tədqiqatçıları və tarixçiləri bu buxovlardan qurtulub Azərbaycan mərkəzli tarixçilik düşüncəsi istiqamətində əsərlər yazmağa başladılar. Təbii ki, fars-Qərb tarixçiliyinin məhdudiyyətlərindən tam qurtulmaq, eləcə də sözügedən tarixçiliyin yanlış və qərəzli metodologiyasından tamamilə xilas olmaq o qədər də asan deyildi. Məhz buna görə də Güney Azərbaycan tarixçilərinin son onilliklərdə Azərbaycan mərkəzli tarixçilik düşüncəsinin qurulması istiqamətində göstərdikləri bütün cəsarət və uğurlara baxmayaraq, hələ də fars-Qərb tarixçiliyinin onların əsərlərində və düşüncələrində az-çox təsir nümunələrini görmək olar. Nəzərə alsaq ki, ötən yazıda bunun səbəblərindən müəyyən qədər bəhs etmişik, bu yazıda təkrara ehtiyac yoxdur. Bu yazıda Azərbaycan mərkəzli tarixçiliyin formalaşmasında rolu olan tədqiqatçılardan, tarixçilərdən və onların yazdıqları kitablardan bəhs etməyə üstünlük verəcəyik.

Məhəmməd Rza Bağban Kəriminin 2000-ci ildə çapdan çıxmış “Azərbaycan türkcəsində inkişaflar tarixinə bir giriş” kitabı Güney Azərbaycan tarixçi və tədqiqatçılarının fars tarixçiliyindən qopmaq cəhdlərinə daha bir nümunədir. Bu kitab nisbətən az həcmli olmasına baxmayaraq, Azərbaycan türk dilinin tarixi haqqında dəyərli məlumatlar verir və oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanır. Rza Bağban Kərimi sonralar Azərbaycan tarixi və ədəbiyyatı ilə bağlı çox saylı kitab və məqalələr yazıb.

(Məhəmməd Rza Bağban Kəriminin “Azərbaycan türkcəsində inkişaflar tarixinə bir giriş” adlı kitabı)

XXI əsrin əvvəllərində oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanan və Güney Azərbaycan türklərinin milli özünüdərkinə təsir göstərən digər əsər də “Türklər və onların İranda tarixi, dili və kimliklərinin tədqiqi” kitabı idi. Bu kitab da güclü və zəif cəhətləri baxımından indiyə qədər təqdim etdiyimiz kitablarla demək olar oxşardır. Lakin kitabın müəllifi Həsən Raşedi sırf Azərbaycan tarixinə və ya türk dilinin tarixinə diqqət yetirməkdənsə, Azərbaycanın mədəni vəziyyəti, mərkəzi hakimiyyətin repressiya siyasəti, bu siyasətin tənqidi kimi sahələrin üstünə getməyə üstünlük verib.

(Həsən Raşedinin “Türklər və onların İranda tarixi, dili və kimliklərinin tədqiqi” kitabı)

Görünür, bu kitabın uğur qazanmasının səbəblərindən biri də müəllifin mücərrəd tarixi məsələlərə çox diqqət yetirmək əvəzinə konkret məsələlərə yanaşması olub.

XXI əsrin əvvəllərini Güney Azərbaycan türklərinin öz tarixlərini oxumağa yüksək maraq göstərdiyi illər adlandırmaq olar. Məhz bu illərdə Güney Azərbaycan türklərinin mədəni fəaliyyətlərinin genişlənməsi, hökumətin və Azərbaycan mədəniyyəti əleyhdarlarının təbliğat reaksiyaları nəticəsində çox sayda Güney Azərbaycan türkü, xüsusən də gənc nəsil onları maraqlandıran suallara cavab axtarırdı. Bu sualların ən başında duranı “Mən kiməm?!” sorğusu idi. Düzdür, gənc nəslin tarixi öyrənməkdə məqsədlərindən biri də Azərbaycan tarixi və mədəniyyətinin əleyhdarlarının ittihamlarına cavab vermək idi, amma reallıq ondan ibarətdir ki, bu gənclərin bir çoxu opponentlərin ittihamlarına cavab verməzdən əvvəl öz beyinlərindəki şübhələrini aradan qaldırmağa çalışırdılar. Bu şübhələr həmin gənclərin beynində hökumətin illərlə apardığı amansız təbliğat nəticəsində, məktəb və universitet dərslikləri vasitəsilə yaranmışdı. Dediyimiz kimi, mədəni fəaliyyətin genişlənməsi, milli özünüdərkin artması ilə bu gənclər tarix kitablarına və hökumətin təbliğatına şübhə ilə yanaşmağa başladılar. Bu şübhələri aradan qaldırmaq üçün onlara tarix kitabları lazım idi. Məhz buna görə də həmin illərdə Azərbaycan tarixi haqqında yazılmış kitablar yaxşı satılır, oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanırdı. Bu rəğbəti qarşılamaq üçün yeni kitablar da yazılıb yayınlanırdı.

Güney Azərbaycanlı tarixçi Səməd Sərdariniya Azərbaycan tarixi ilə əlaqəli “Azərbaycan tarixinə səyahət” və “Arazın hər iki tərəfində müsəlmanların qırğını” kimi kitablar yazmaqla bu ehtiyacın qarşılanmasında mühüm rol oynamışdı. Səməd Sərdariniya Azərbaycan mətbuatında da tarixlə bağlı çoxsaylı məqalələr yazmışdı.

(Səməd Sərdariniyanın “Azərbaycan tarixinə səyahət” kitabı)

Səməd Sərdariniya “Arazın hər iki tərəfində müsəlmanların qırğını” adlı kitabında 20-ci əsrin ilk illərində Araz çayının hər iki sahilində ermənilərin törətdiyi cinayətlərdən bəhs edir. Qarabağın işğal altında olduğu illərdə yazılmış bu kitab sanki keçmiş ilə indinin arasına bir körpü rolu oynayaraq ermənilərin əsil mahiyyətini üzə çıxarırdı.

(Səməd Sərdariniyanın “Arazın hər iki tərəfində müsəlmanların qırğını” kitabı)

Unutmayaq ki, həmin illərdə fars-Qərb tarixçiliyinin tərəfdarları ilə Azərbaycan mərkəzli tarixçiliyin tərəfdarları arasında gedən mübahisələrlə yanaşı, Qarabağ məsələsi və ermənilərin iddiaları də hər iki tərəfdə ciddi müzakirə obyekti idi. Məhz buna görədir ki, bu oxuduğunuz məqalənin müəllifi Məhəmməd Rəhmanifər “Urartu tarixi” adlı kitabında Azərbaycanın qədim tarixini izah edərkən, ermənilərin iddialarını rədd etmək üçün də tarixi faktlar təqdim edir və ermənilərin iddialarının əksinə olaraq Urartu sivilizasiyasının onlarla heç bir əlaqəsi olmadığını və qədim bir Azərbaycan sivilizasiyası olduğunu göstərir.

(Məhəmməd Rəhmanifərin “Urartu tarixi” kitabı)

Pərviz Zare Şahmərəsi də Azərbaycan tarix kitablarındakı boşluğun doldurulmasında mühüm rol oynamış, Azərbaycan tarixi, dili və ədəbiyyatı ilə bağlı çox saylı kitab və məqalələr yazmış yazıçıdır. Şahmərəsi həm də Azərbaycan və türklər tarixinə dair yazılmış çox saylı kitabları İstanbul və Azərbaycan türkcələrindən fars dilinə tərcümə edib nəşr etdirib. Onun yazdığı “Azərbaycanda türk dilinin tarixi” adlı kitab Azərbaycanda türk dilinin inkişafının tarixi aspektlərindən bəhs edir. Kitabda yer alan bəzi mövzular bunlardır: “Türklərin Azərbaycana gəlişi”, “XI əsrdə türk dilinin mövqeyi”, “XII əsr - Azərbaycan ədəbiyyatının çiçəklənmə dövrü”, “XIII əsr - İran ədəbiyyatında türk dilinin qüdrətli varlığı”, “XIV əsr - Azərbaycan türkcəsində şeir və nəsrin yaranması”. Kitabın adından da göründüyü kimi, Şahmərəsi Azərbaycan tarixinə diqqət yetirmək əvəzinə, Azərbaycan türk dili və ədəbiyyatının çiçəklənməsinin tarixi prosesini izah etməyə çalışır. Əslində Güney Azərbaycan yazıçıları və tədqiqatçıları çalışdıqları mövzuları seçərkən xalqın istək və ehtiyaclarından güclü şəkildə təsirlənirlər. Əvvəlki məqalədə və bu məqalədə ən təsirliləri qeyd olunan tarixi kitablar yazıldıqdan sonra Azərbaycanda türk dili və ədəbiyyatı tarixinin tədqiqinə ehtiyac daha da güclənib, çox saylı tədqiqatçılar bu sahədə kitablar yazıblar.

(Pərviz Zare Şahmərəsinin yazdığı “Azərbaycanda türk dilinin tarixi” kitabı)

Təbii ki, Azərbaycan türklərinin tarixindən, dilindən, ədəbiyyatından danışarkən doktor Cavad Heyətin fəaliyyətlərini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Cavad Heyət də Azərbaycan və türk tarixi, dili və ədəbiyyatı ilə bağlı çox saylı kitab və məqalələr yazıb. Cavad Heyətin yazdığı 2 cildlik “Azərbaycan Ədəbiyyat Tarixinə Bir Baxış” adlı kitab Güney Azərbaycanda Azərbaycan Ədəbiyyat tarixi haqqında işıq üzü görən ilk kitablardan sayılır. İranda Pəhləvi rejimi (1925-1979) dağıldıqdan sonra işıq üzü görmək şansı tapan bu kitab 1979-cu ildə yayınlanıb.

(Cavad Heyətin yazdığı 2 cildlik “Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə bir baxış” adlı kitab)

Doktor Cavad Heyətin lap çox oxunan kitabı fars dilində yazdığı “Türk dili və ləhcələri tarixinə səyahət” olub. Bu kitabda qədim dövrlərdən günümüzə qədər Türk dilinin tarixi, inkişafı və dəyişikliyə məruz qalmasından bəhs olunur. Kitabda fərqli tarixi dövrlərə aid ədəbi əsərlərin adı keçir və nümunələr verilir.

(Cavad Heyətin “Türk dili və ləhcələri tarixinə səyahət” adlı kitabı)

Bundan əvvəlki yazıda da nəzərdən keçirdiyimiz kitabların müəllifləri ümumiyyətlə, Azərbaycanın tarixi, ədəbiyyatı və dilinə diqqət yetiriblər. Bununla belə, Azərbaycanın bir bölgəsi və ya şəhərinin tarixinə xüsusi diqqət yetirən yazıçılar da olub. Doktor Məhəmməd Əmin Riyahinin yazdığı “Xoy tarixi” kitabı Azərbaycan şəhərləri tarixinin ən gözəl nümunələrindən sayıla bilər. Təəssüf ki, bu kitabın müəllifinə fars-qərb tarixçilik yanaşmasının böyük təsiri olub. Yazar İslamdan sonrakı tarixi yaxşı yazsa da, şəhərin İslamdan qabaq dövrünə aid tarixini fars-qərb tarixçilik yanaşmasının qaydalarına uyğun qələmə alıb. Bir də elə həmin yanaşma tərzindən yola çıxdığına görə Azərbaycanda türk dili və tarixini yetərincə diqqətə almır.

Azərbaycan mərkəzli tarixçilik yanaşmasına əsaslanaraq Azərbaycan şəhərlərinin tarixini açıqlayan kitabların bəlkə də ilk nümunəsi doktor Tohid Məlekzadə Dilməqaninin yazdığı “Salmas tarixi” kitabıdır. Yazar bu kitabda Salmas şəhərinin tarixini Azərbaycanın ən qədim tarixinə dayanaraq izah edir. Qeyd etmək lazımdır ki, belə kitablar Azərbaycanın fərqli yerlərində yaşayan oxucuları bir o qədər maraqlandıra bilməsə də, ehtiva etdiyi bölgədə yaşayan insanların diqqətini çəkir.

(Tohid Məlekzadə Dilməqaninin yazdığı “Salmas tarixi” adlı kitab)

Son söz:

Əvvəlki və indiki məqalədən də gördüyünüz kimi, fars-qərb tarixçilik yanaşmasının yanlış tezislərindən qoparaq, Güney Azərbaycanda Azərbaycan mərkəzli tarixçilik yanaşmasına əsaslanan tarix yazılmasının çoxlu eniş-yoxuşları olub. Əlbəttə, fars-qərb tarixçilik yanaşmasının yanlış tezislərindən qopmaq bir o qədər də asan olmayıb. İlk çalışmalarda Azərbaycan mərkəzli tarixçilik yanaşması əsas alınsa da, fars-qərb tarixçilik yanaşmasının yanlış tezislərinin çalışmalara hakim olduğunu görürük. Lakin get-gedə bu bağlılığın azalmasına və tarix araşdırmalarında Azərbaycanın mərkəzə alınmasına şahid oluruq.

Oxuduğunuz bu iki məqalədə yuxarıda danışdığımız məsələnin prosesini və gedişatını praktiki nümunələrlə açıqlamağa çalışdıq. Təbii ki, Güney Azərbaycanda, xüsusilə son zamanlarda, Azərbaycan mərkəzli tarixçilik yanaşmasına əsaslanaraq yazılmış olan kitabların sayı daha çoxdur. Lakin qeyd etdiyimiz kimi, biz bu gedişatın hardan başlandığını və necə irəlilədiyini açıqlamaq istədiyimiz üçün yalnız bu hərəkatın öncülləri sayılan müəllifləri təqdim etdik. İnancımıza görə, hər bir xalqın milli tarixə ehtiyacı var və Güney Azərbaycan tədqiqatçıları Azərbaycanın milli tarixinin yazılması istiqamətində möhkəm addımlar ata biliblər.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Şübhəsiz ki, tarix dillə yanaşı, millətin milli kimliyinin formalaşmasının, qorunub saxlanmasının və davam etdirilməsinin əsas komponentlərindən biri sayılır. Əslində tarix keçmiş zamanlardan söz açsa da, onun funksiyası gələcəyə yönəlikdir. Demək, tarixçilik bir millətin keçmişini o millətə danışaraq onları gələcəyə aparır. Bu baxımdan tarixçilik bir xalqın keçmişi ilə bağlı sırf akademik araşdırmalar çərçivəsindən aşaraq siyasi elmlər və fəaliyyətlər sahəsinə daxil olur. Demək olar ki, bütün tarixçilər tədqiqatlarının sırf elmi və tarixi olduğunu iddia etsələr də, dediyimiz kimi, tarixçilik əksər hallarda gələcəyə dair plan təqdim etməyə çalışır. Ona görə də tarixçilərin iddialarına çox da güvənmək olmaz. Çünki hər bir tarixçi tarixi məsələləri şəxsi, qrup, milli maraqlarına uyğun olaraq araşdırır.

Bir millətin milli kimliyinin formalaşmasında, qorunub saxlanmasında və davam etdirilməsində tarixin və dilin fövqəladə əhəmiyyətini nəzərə alaraq, bütün müstəmləkə rejimləri həmişə müstəmləkə edilmiş xalqların dilini və tarixini kökündən kəsib məhv etməyə çalışmışlar. Müstəmləkəçilər assimilyasiya siyasətlərini həyata keçirməklə xalqların ana dillərini öz dilləri ilə əvəzləməyə çalışmaqla yanaşı, həm də onları tarixlərindən, keçmişlərindən ayırmağa çalışırlar. Bu məqsədə çatmaq üçün müstəmləkəçilər bir tərəfdən müstəmləkə edilmiş xalqların dilini və tarixini alçaltmağa, təhrif etməyə, digər tərəfdən isə öz dil və tarixini zəngin və şanlı göstərməyə çalışırlar.

İranda farsçı Pəhləvi rejiminin hakimiyyətə gəldiyi 1925-ci ildən Güney Azərbaycan türklərinin assimilyasiyaya yönəldilməsi cəhdləri sistemli və məqsədyönlü forma aldı. Pəhləvi rejimi bir tərəfdən Güney Azərbaycan türklərini öz ana dillərini buraxıb farsca danışmağa yönləndirməyə çalışdı, digər tərəfdən isə onları öz tarixi keçmişlərindən uzaqlaşdıraraq öz keçmişlərinə, daha doğrusu öz milli kimliklərinə biganələşdirməyə çalışdı. Bu məqsədlə İranda yazılan tarix kitablarında, dərsliklər və məqalələrdə, hətta qəzetlərdə, radio və televiziya buraxılışlarında türk tarixini aşağılamağa, təhqir etməyə və uydurmağa başladılar. Bununla yanaşı, fars tarixi və ədəbiyyatını zəngin və möhtəşəm göstərməyə, onun cəlbediciliyini artırmağa çalışırdılar.

Pəhləvi rejiminin səyləri tam istədikləri nəticəni verməsə də, təsirsiz qalmadı. Assimilyasiya siyasətləri müəyyən dərəcədə nəticəli olub, Güney azərbaycanlıların bir qismini öz Azərbaycanlı türk kimliyindən uzaqlaşdıraraq farslaşdırmağı bacardı.

Təəssüf ki, həmin illərdə Azərbaycan tarixçiləri tərəfindən bu təhriflərə, təhqirlərə cavab olaraq heç bir kitab yazılmadı. İddia etmək olardı ki, Pəhləvilər dövründəki senzura və repressiya mühitində onların hökumətin fikirlərindən fərqli kitab və ya məqalə dərc etdirmələri mümkün deyildi. Bu iddia doğru ola bilsə də, etiraf etmək lazımdır ki, həmin dövrdə Azərbaycan tarixçiləri və tarix professorları ya şəxsi və peşə maraqlarına görə tamamilə hakimiyyətə uyğun hərəkət ediblər, ya da onların özləri assimilyasiyaya məruz qalıblar. Üstəlik, bəziləri Azərbaycan tarixinin təhrif olunmasında, alçaldılmasında öndə gediblər və bu baxımdan bəzi farslardan belə önə keçiblər.

Farsçıların təhrif və təhqirlərinə cavab və Azərbaycan tarixinin müdafiəsi üçün yazılmış ilk kitab 1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması dövrünə təsadüf edir. Bu kitabın müəllifi Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş Prokuroru Firudin İbrahimidir. Firudin İbrahimi bu kitabda Azərbaycanın qədim zamanlardan müstəqil və seçilən kimliyinə və coğrafiyaya malik olduğunu göstərməyə çalışıb.

(Firudin İbrahimi)

Firudin İbrahiminin “Azərbaycan danışır” adlı kitabı Güney Azərbaycanda Azərbaycan mərkəzli tarixçiliyin ilk nümunəsi hesab olunur və bu baxımdan çox yüksək dəyər qazanır. Lakin Azərbaycan mərkəzli tarixçilik fikrinin hələ formalaşmadığı bir dövrdə bu işi tamamilə yerində oturtmaq onun üçün mümkün deyildi. Bir də nəzərə almalıyıq ki, Firudin İbrahimi əslində tarixçi yox, hüquqşünas olub. Universitetdə hüquq təhsili alıb. Bu baxımdan, Firudin İbrahiminin kitabı əslində fars tarixçiliyinə fars tarixçiliyi kontekstində və eyni üsuldan istifadə etməklə cavab verməyə çalışır. Kitabın yazıldığı şərait və situasiyanı nəzərə alsaq, bu, tamamilə təbii görünür.

(Firudin İbrahiminin yazdığı “Azərbaycan danışır” adlı kitab son illərdə Təbrizdə “Azərbaycanın qədim tarixinin ixtisarı” adı ilə nəşr olunub.)

1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin süqutundan sonra Güney Azərbaycanda yenidən senzura, diktatura və repressiya tətbiq olunub. Firudin İbrahiminin yazdığı “Azərbaycan danışır” adlı kitabdan sonra 35 il boyunca yazılan bütün kitablar Azərbaycan türklərinin tarixini təhrif etməklə və qaralamaqla yanaşı, farsların tarixini şişirdərək zəngin və şanlı göstərməyə çalışıb.

1980-ci illərdə təbrizli tarixçi Rəhim Rəisniyanın yazdığı “Azərbaycan İran tarixinin gedişatında” adlı kitabda Azərbaycan tarixi bir az da olsa, fərqli şəkildə təqdim edildi. Kitabın adından da bəlli olduğu kimi, əsər İran mərkəzli və daha doğrusu fars mərkəzli tarixçilik zehniyyətini aşa bilməyib. Lakin bu kitabın o illərdə nəşr olunan digər tarix vəsaitlərindən açıq-aşkar fərqləri var. Bu 3 cildlik həcmli kitabda fars tarixçiliyinin tətbiq etdiyi perspektiv ilə ziddiyyət təşkil edən fikirlər, sənədlər və tarixi faktlar zaman-zaman təqdim olunur.

(Rəhim Rəisniya)

Bir tarixçi kimi araşdırdığım qədəri ilə bu kitabda ilk dəfə olaraq Azərbaycanda türk dilinin mümkün qədimliyindən bəhs edilir. Rəisniya bu fikri yalnız bir ehtimal kimi gündəmə gətirsə də, onun yanaşmasını irəliyə doğru atılmış addım hesab etmək olar.

(Rəhim Rəisniyanın yazdığı “Azərbaycan İran tarixinin gedişatında” adlı kitabın I cildi)

Bu illərdən sonra biz fars tarixçiliyinin tətbiq edilmiş yanaşması ilə az-çox ziddiyyət təşkil edən bəzi məqalə və ya kitabların nəşrinin şahidi olduq. Bununla belə, heç şübhəsiz etiraf etmək lazımdır ki, professor Məhəmməd Tağı Zehtabinin “İran türklərinin əski tarixi” adlı kitabı Güney Azərbaycan türklərinin tarixçiliyində dönüş nöqtəsi hesab olunur. Güney Azərbaycan türklərinin milli oyanışında professor Zehtabinin rolu və təsiri o qədər geniş və dərindir ki, bu kiçik məqalədə bunu açıqlamaq mümkün deyil. Lakin yaxın gələcəkdə məqalələrimizdən birini onun həyatına, fəaliyyətlərinə, kitablarına həsr edəcəyik.

(professor Məhəmməd Tağı Zehtabi)

Professor Zehtabi də bu kitabda tətbiq edilən fars mərkəzli tarixçilik yanaşmasından tamamilə qurtula bilməsə də, bu kitab Güney Azərbaycanda Azərbaycan türk mərkəzli tarixçiliyin ilk əməli nümunəsi sayılmalıdır. Əslində fars mərkəzli tarixçilik yanaşması sırf farsların tətbiq etmək istədikləri bir yanaşma deyil, Qərb tarixçilik yanaşmasının bir hissəsi olduğuna görə bu yanaşmadan tam xilas olmaq o qədər də asan deyil. Necə ki, günümüzdə belə, bu yanaşma Türkiyənin akademik mühitində qəbul olunur! Lakin dediyimiz kimi, Zəhtabinin kitabının özünəməxsus başqa xüsusiyyətləri də var. Zehtabi iki cildlik bu həcmli kitabı Azərbaycan türkcəsində yazıb və ilk dəfə idi ki, bu dildə bu həcmdə kitab yazılırdı. Zehtabi bu kitabda fars tarixçiliyinin yanlış fərziyyələrini bəzən birbaşa, bəzən də dolayısı ilə tənqid edir və onların əsassızlığını göstərir. Zehtabinin bu kitabı Güney Azərbaycanda ən çox oxunulan kitabların sırasında yer aldı və daha əvvəl də dediyimiz kimi, ən təsirli araşdırmalardan biri oldu.

(professor Məhəmməd Tağı Zehtabinin “İran türklərinin əski tarixi” adlı kitabının I cildi)

Azərbaycan mərkəzli tarixçiliyin başqa bir nümunəsi də elə professor Zehtabinin kitabının işıq üzü gördüyü illərdə gənc bir araşdırmaçının yazdığı “İran türklərinin qədim tarixinə yeni bir baxış” adlı kitab oldu. Kitabın yazarı və eyni halda oxuduğunuz bu məqalənin müəllifi Məhəmməd Rəhmanifər yuxarıda adlarını çəkdiyimiz tarixçilər kimi, bu kitabda tətbiq edilən fars mərkəzli tarixçilik yanaşmasından tamamilə qurtula bilməsə də, həmin yanaşma ilə ziddiyyət təşkil edən bir çox məsələlərə toxunur. Kitabda Azərbaycanın ən qədim dövrlərdən bəri türklərin məskəni olduğu vurğulanaraq fars mərkəzli tarixçilik yanaşmasının Azərbaycan türkləri haqqında irəli sürdüyü aşağılamalara və təhriflərə cavab verilir. Məhəmməd Rəhmanifərin də bu kitabı Güney Azərbaycan türklərinin marağını çəkib və ən çox oxunulan kitabların sırasında yer alıb. Kitabın yazılma səbəbi Güney Azərbaycan Türklərinin Milli Oyanışını tanımaq baxımından çox əhəmiyyət qazandığı üçün bəlkə gələcək yazılarımızın birini də buna həsr edə bilərik deyə düşünürəm.

(Məhəmməd Rəhmanifərin “İran türklərinin qədim tarixinə yeni bir baxış” adlı kitabı)

Bu kiçik məqalədən də göründüyü kimi, Güney Azərbaycanda fars tarixçiliyinin illərlə hökmranlığından sonra, Güney Azərbaycanlı tarixçilər yavaş-yavaş və atdım-atdım Azərbaycan mərkəzli tarixçilik düşüncəsinə doğru hərəkət etmişlər. Bu hərəkətlərin nəticəsində Güney Azərbaycan türkləri arasında milli oyanış və milli qürur xeyli artıb. Dünənə qədər yazılmış olan tarix kitablarında Azərbaycan türklərinin aşağılanmasına şahid olan Güney Azərbaycan xalqı bu gün az-çox öz kimliyini və varlığından danışan kitabları oxuya bilir.

Unutmayaq ki, bu kiçik məqalədə adıçəkilən kitabların yazılma tarixi, təsir səviyyəsi, Azərbaycan tarixçilik düşüncəsinə bağlılıq səviyyəsi baxımından nəzərdən keçirilib. Yoxsa xüsusilə son illərdə bu haqda çox dəyərli kitablar işıq üzü görüblər. Növbəti yazıda yuxarıdakı meyarları nəzərdə tutaraq bir neçə başqa tarixçi-araşdırmaçının və onların yazdıqları kitabları da tanıdacağıq.

Məqsədimiz Güney Azərbaycanda fars tarixçiliyinin buxovlarından qurtulmanın tarixi prosesini qısa da olsa araşdırmaqdır. Lakin fars tarixçiliyinin özünün Qərb tarixçiliyinə söykəndiyini və ona əsaslandığını nəzərə alsaq, onun məhdudiyyətlərindən tamamilə xilas olmaq asan olmayacaq və hətta dediyimiz kimi, bu yanaşma hələ də Türkiyənin əksər akademik mərkəzlərində hökmranlıq edir. Lakin Güney Azərbaycanda özünə qayıdış hərəkatı ilə eyni vaxtda tarix sahəsində Azərbaycan mərkəzli tarixçilik düşüncəsinin də yavaş-yavaş yerində oturmasının şahidi oluruq.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Giriş

Mirzə Ələkbər Sabirin şöhrəti hələ sağlığında Çar Rusiyasının sərhədlərini aşmış, təkcə Güney Azərbaycan türkləri arasında deyil, İranın digər xalqları arasında da özünə böyük yer açaraq çoxlu pərəstişkar tapmışdı. Fars satirik poeziyasının bir çox qabaqcılları Sabirdən təsirləndiklərini açıq şəkildə etiraf etmişdilər.

"Mən Sabirdən ilham alıram və bu faktdır. Mən Sabiri uşaqlıq çağımdan tanımışam və bu tanışlıq məni Azərbaycan türkcəsini öyrənməyə yönləndirdi”, - İranın ən görkəmli satirik şairlərindən olan Məhəmməd Əli Əfraştə (1908-1959) etiraf edir.

Ən böyük və əhatəli farsca lüğətin müəllifi Dehxuda şeirlərində və eləcə də yazılarında Sabirdən təsirləndiyini dilə gətirərək onun haqqında deyir: “Sabir başqalarının onun ətrafında pərvanə kimi dolandığı şam idi. Sabir bir gecədə yüz il yol qət edən yeni doğulmuş uşaq idi və dövrünün yazıçılarından neçə əsr qabaqda hərəkət edirdi”.

Əbülqəsim Lahuti, Mirzadə Eşqi, Fərroxi Yəzdi, Məhəmməd Əli Əfrəşte, Nima Yuşic, Aref Qəzvini, Kiyomərs Saberi Fuməni, Əli Əkbər Dehxuda, Seyid Əşrəfəddin Gilani kimi şair və yazıçıların Sabirdən təsirləndikləri məqamları öyrənmək üçün geniş araşdırmalara ehtiyac var. Özünün də Sabirdən təsirləndiyini və Sabir kimi şair olma cəhdini dilə gətirən Ustad Məhəmmədhüseyin Şəhriyar şeirlərinin birində fars şairlərinin Sabirdən təsirlənmələrini belə izah edir:

Fars şairi çox sözlərini bizdən aparmış

Sabir kimi bir süfrəli şair paxıl olmaz.

Amma Sabirdən təsirlənmiş şairlər arasında Möcüzlə eyniləşəcək Azərbaycan şairi olmayıb. Möcüz təkcə şeirləri ilə Sabirin yolunu getməyib, o həyatını da Sabir kimi yaşayıb və Sabir kimi vəfat edib. Başqa sözlə, Sabirlə Möcüz arasındakı münasibət Araz çayının iki sahili ilə Azərbaycan ədəbiyyatı üzərində qurulmuş sütunlarla birləşən mənəvi körpü kimidir. Nisbətən uzun müqəddimədən sonra ən yaxşısı bu Güney Azərbaycan şairinin həyatına və şeirlərinə nəzər salmaqdır.

Mirzə Əli Möcüz (Şəbistərli Möcüz)

Hacı Ağa oğlu Mirzə Əli Möcüz 29 mart 1873-cü ildə Güney Azərbaycanın Şəbistər (Şəbüstər) şəhərində dünyaya göz açmış – 25 sentyabr 1934-cü ildə Xorasan bölgəsinin Şahrud şəhərində bu acı dünyaya göz yummuşdur. İlk təhsilini doğulduğu Şəbistərdəki molla məktəbində alıb. Bu məktəb onun ilk və son təhsil ocağı olub. 16 yaşında ikən atasının vəfatından dolayı yetim qalan Mirzə Əli İstanbulda ticarətlə məşğul olan qardaşlarının yanına gedir, bəzi qaynaqlara görə 16, bəzilərinə görə isə 14 il boyunca - bəzi şeirlərinin məzmununu nəzərə alsaq, 14 ili daha doğru hesab edirik - İstanbulda yaşayaraq, kitab və tədris ləvazimatı satmaqla məşğul olub. Əlbəttə, kitab oxumağa və bilgilənməyə dəyər verən Mirzə Əli heç zaman öyrənməkdən vaz keçməyib. Xüsusən, Möcüzün İstanbula ayaq basması və orada məskunlaşması bu şəhərdə müxtəlif siyasi, ziyalı, ədəbi qrupların fəaliyyətinin gücləndiyi, şəhərin ziyalı mərkəzlərindən birinə çevrildiyi zamana təsadüf edirdi. Deməli, gənc Mirzə Əli şübhəsiz ki, İstanbulda intellektual və modernist ideyalardan təsirlənmişdi. Belə ki, yeni türk ədəbiyyatının təməllərindən sayılan “Sərvət-i Funun” jurnalı ilə yanaşı, Namiq Kamal, Tevfiq Fikrət və Məhməd Akif kimi güclü şairlərin onda buraxdıqları təsirləri danmaq mümkünsüzdür. Bu təsirlər nəticəsində Möcüz ilk dəfə şeir yazmağa İstanbulda başlayıb.

Əlbəttə, gənc qələm adamı kimi onun bir çox şairlərdən təsirlənməsi təbii idi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Möcüz də xüsusilə yeni Türk ədəbiyyatının qabaqcıllarından öz payını almışdı. Ancaq Möcüzə çox ciddi təsir buraxan və onun bütün ədəbi və mənəvi həyatında dərin izlər qoyan təkcə bir şair var. O da Mirzə Ələkbər Sabirdir. Belə ki, Möcüz təkcə şeir yazmaqda deyil, dünyaya və cəmiyyətə münasibətdə də Mirzə Ələkbər Sabirin davamçısı sayıla biləcək ədəbiyyat adamıdır. Elə bil Güney Azərbaycanda adı Sabir olmasa belə eynən onun kimi bir şair yaşayıb-yaratmışdır.

Xurafata açıq şəkildə qarşı çıxan, yoxsulların və məzlumların səsi olan, zalımlara meydan oxuyan, xalqın dini inanclarından çörək qazananları və xalqı cəhalətdə saxlamaq istəyənləri ifşa edərək ağır tənqid atəşinə tutan Möcüzün şeirlərini oxuduğumuzda sanki Mirzə Ələkbər Sabirin “Hophopnamə”si beynimizdə canlanır. Möcüz öz dövrünün cəmiyyətinə hakim olan geriləmə və xurafata qarşı şiddətlə mübarizə aparırdı və qorxmadan həqiqəti söyləməkdən çəkinmirdi. O, şeirlərində mövhumata, cəhalətə, yersiz dini təhriflərə, bidətlərə hücum edir, ölkəni tərəqqi etmək üçün insanları elm və sivilizasiya işığına çağırırdı. Həqiqətən bu sözləri oxuduqda sanki Möcüzün haqqında deyil, Mirzə Ələkbər Sabirin, yaxud Cəlil Məmmədquluzadənin haqqında yazılmış olan bir yazını oxuyuruq. Gerçəkdən də Möcüz bu nəhəng adamların sadiq davamçısı idi. Möcüz də Sabir kimi geridə qalmış mollaların, dua yazanların, mövhumat yayanların qəzəbinə tuş gəlir. Hətta bu mürtəce ünsürlərin təzyiqi altında sadə insanlar və həmvətənləri ondan uzaqlaşır, onu öz məclislərinə dəvət etmirlər. Elə ki, yalnızlıqdan cana gələn şair öz həmşəhərlilərinə üz tutaraq “Sizə mən neynəmişəm?” deyir:

Başıma zülf qoyub saqqalı qırxdırmamışam

Xalqdan rüşvət alıb kisəmi doldurmamışam

Cəddizin vəqf suyun mülkümə açdırmamışam

Ey Şəbistərli dadaşlar sizə mən neynəmişəm?...

Küfrümə hükm elədiz hansı günahilə mənim?

Cürmümü sabit edin bircə guvahilə mənim

Nə talaq ilə işim var, nə nikahilə mənim

Qızızı hazır edib məclisə dindirməmişəm

Ey Şəbistərli dadaşlar sizə mən neynəmişəm?...

Mən filan kəs deyiləm siğəmə irad edəsən

Get, kəbin kəsmə diyə, üstümə fəryad edəsən

Yıxasan xalqın evin öz evin abad edəsən

Mən hələ heç kəsin qəlbini sındırmamışam

Ey Şəbistərli dadaşlar sizə mən neynəmişəm?...

Ay əmi, çək qılıcın eylə mürəbbayə hücum

Şirbirincə, xamaya həm qara dolmaya hücum

Bicəhət eyləmə çox Möcüz-i şeydayə hücum

Mən məyər ildə beş-on yol sizi güldürməmişəm

Ey Şəbistərli dadaşlar sizə mən neynəmişəm?

Təbii ki, Möcüz verdiyi bu sualın cavabını hər kəsdən daha yaxşı bilir. Cahilliyin hakim olduğu bir cəmiyyətdə o insanları cəhalət pərdələrini yırtmağa, maariflənməyə, xurafatdan qopmağa çağırır və onun bu işi insanları cəhalətdə saxlamağa, insanların cəhalətindən istifadə edib hökm etmək istəyənlərə ağır gəlir. Nəticədə onlar adi, məlumatsız və cahil xalqı ona qarşı təhrik edib xalq düşməni, hətta din düşməni kimi tanıdırdılar, insanları ondan uzaqlaşdırıb düşmən etdilər. Möcüz çox yaxşı bilir ki, cəmiyyətin ən böyük zəifliyi cəhalətdir. Ancaq cəhaləti ortadan qaldırmağa nə qədər səy göstərsə də, nəticəsiz qalır. Axırda Allahdan imdad istəməkdən başqa bir çarə tapmır:

İlahi, ildırım göndər cəhalət pərdəsin yandır

Cəhalətdə qalıbdır xalq, cəhanı bir işıqlandır.

Əlbəttə, Möcüz hər şeyi Allaha həvalə edən, sakit və rahat şair deyil. O, təkcə şeirlərində deyil, ictimai həyatında da cəhaləti aradan qaldırmağa çalışır. Möcüzün çox həssas olduğu məsələlərdən biri də qadınlar və onların maarifləndirilməsi, eləcə də insan haqları məsələsi idi.

Mirzə Əli Möcüz qadınların vətəndaş və mədəni hüquqlarının dirçəldilməsinin öncülüdür. O, şeirlərində qadınların kişilərlə bərabər sosial və hüquqi hüquqlara malik olmasının vacibliyini vurğulayır. Möcüz Şəbistər qızları üçün müasir prinsipli qızlar məktəbi yaratmaq məqsədilə çox çalışır və nəhayət, Şəbistər şəhərində ilk müasir qızlar məktəbini qura bilir. O, bu prinsipə inanırdı ki, yalnız bilikli, anlayışlı, savadlı analar övladlarını düzgün tərbiyə edə bilərlər. Maraqlıdır ki, Osmanlı İmperiyasında Gənc Türklərin və daha sonra İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin qadınlara münasibəti tam olaraq eynidir. Yəni Möcüzün öz dövründə qadınlara münasibəti çox mütərəqqi olsa da, o, həmin dövrün Osmanlı ziyalıları kimi, qadınların təhsil almalarının zəruriliyinin əsas səbəbini savadlı və bacarıqlı övladlar yetişdirməkdə görürdü. O dövrdə şeirdə qadının adının çəkilməsinə pis baxılsa da, Möcüz şeirlərində həyat yoldaşı Tükəzban xanımın adını tutmaqdan çəkinməyib:

Tükəzbanın cəhli olmasa zail

Oğlu olmaz təməddünə mail

Əlinin poeziyasının və şəxsiyyətinin başqa bir xüsusiyyəti onun Ana dilinə verdiyi önəmdir. İranda fars yazısının təbliğ olunduğu və Güney Azərbaycandan bir çox şairin şeirlərini farsca yazdığı bir dövrdə o, əsərlərini Azərbaycan türkcəsində qələmə alıb. Bu barədə deyir: “Mən mülahizə etdim ki, Azərbaycan əhalisinin ən çoxu türkdillidir və farsca şeirlərdən pay apara bilməyəcəklər. Mənim də məqsədim mətləbi anlatmaq idi ki qadınlar və kişilər başa düşsünlər. Ona görə, şeirlərimi öz ana dilimdə yazdım.”

Necə ki, Ustad Şəhriyarın anası ona “A bala, bu qədər farsca şeir yazdın. Mən onları başa düşmürəm axı” deyə oğlunu Türk dilində şeir yazmağa təşviq edir və Şəhriyar ölməz və unudulmaz şah əsəri “Heydərbabaya salam”ı öz dilində qələmə alır və həmin poemada “Türkü yazdım, oxusunlar özləri” deyir, Möcüz də şeirlərinin xalq arasında oxunulması üçün öz ana dilində şeir yazmağa başlayır.

Son söz:

Şeirlərini oxuduğumuzda dodaqlarımıza zəhər kimi acı bir gülüş qonduran şairin şəxsi həyatı da zəhər kimi acı keçmiş, ömrünün son çağlarını Güney Azərbaycanı tərk edib Xorasana yerləşmək məcburiyyətində qalmışdı. Şəbüstəri elə orada da vəfat edib. Möcüzün şeirləri nə Pəhləvi dövründə, nə də indiki rejim zamanı rəsmi şəkildə çap imkanı qazanıb. Sadəcə 1945-ci ildə Güney Azərbaycanda Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulduğu dövrdə Qulam Məmmədlinin təşəbbüsü ilə çap olunub. O səbəbdən 1946-cı ildə Pəhləvi rejiminin Güney Azərbaycana basqını zamanı yandırdığı kitabların içində Möcüzün də kitabları var idi. Heç vaxt rəsmi şəkildə çap olunmasa da, Möcüzün şeirləri hər zaman İranda yayılıb və həmişə populyar olub.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Güney Azərbaycan bölgəsində əhalinin əksəriyyətini Azərbaycan türkləri təşkil etməkdədir, amma türklər sadəcə bu bölgədə deyil, İranın digər bölgələrində də varlıqlarını sürdürməkdədirlər. Güney Azərbaycandan uzaq düşməklərinə baxmayaraq, nüfuz sayı baxımından və Azərbaycan türkləri ilə həmrəylik göstərdiklərinə görə, son illərdə diqqət çəkənlərdən biri də qaşqayı türkləridir.

(Qaşqay milli paltarı və papağı geyinmiş qaşqay uşaq)

Kimdir qaşqayı türkləri?

Qaşqayı türklərinin qədim tarixi haqqında bu günədək geniş akademik araşdırma aparılmayıb. Buna görə də, fərqli dövrlərin tarixi qaynaqlarında onların haqqında ortaya qoyulmuş fikirlərin nə qədərinin doğru olması şübhə altındadır. Məsələn, mənbələrdən bəzilərinə görə, bu elin qədim yaşayış yeri Türküstan və Özbəkistan olub və yaşadıqları torpaqların yaxınlığında Qaşqa adlı çay mövcud imiş. Nəticə eitbarı ilə bu qaynaqlara istinad edənlər bu elin adının həmin çayın adından alındığına inanırlar. Lakin, unutmayaq ki, tarixin səhifələri belə nağıllarla doludur və bunları sübut etmək üçün bir çox faktor lazımdır.

(Qaşqayı qadın geyimləri)

XIX əsrdə Nasirəddin Şah Qacarın dövründə yaşayan Mirzə Məhəmməd Cəfər Xurmurci adlı bir tarixçi yazdığı “Həqayiq əl-Əxbar” kitabında qaşqayıların Fars Əyaləti Atabəylərinin dövründə Qıpçaq düzündən bu əyalətə gəldiklərini iddia edir.

Məşhur tarixçi Məhəmməd Xandəmir (1475-1534) də “Həbib əs-Siyər” adlı məşhur kitabında “Qaşqa” sözünün Türküstanda Səmərqənd və Buxara yaxınlığında yerləşən bir bölgə adı olduğunu və əhalisinin türk əsilli olduğunu iddia etmişdir.

Fransız tarixçisi və etnoloqu Pyer Oberlinq “Fars Əyalətinin qaşqayı köçəriləri” kitabında yazır: “Şah İsmayıl Səfəvinin dövründə qaşqayı olan Əmir Qazi Şahlunun tabeliyində olan insanlar şiəliyi yaymaq üçün Fars torpağına gələrək bölgədəki digər köçərilərlə birləşərək qaşqayı tayfasını yaratmışlar”.

Qeyd etdiyimiz kimi, tarixi mənbələrdən bəziləri qaşqayı elini, sonralar Hindistana, İraqa və nəhayət, indiki vətənlərinə, yəni Şiraz və İsfahan ətrafına köçən Qıbçaq düzü türkmənlərinin bir hissəsi hesab edirlər. Qıpçaq türklərinin bir hissəsinin Azərbaycanda yerləşdiyi bizə məlumdur. Necə ki, dünya şöhrətli azərbaycanlı arif, eyni zamanda, böyük şair Ruminin (Movləvi) müəllimi və mürşidi olaraq da bilinən Təbrizli Şəms qıpçaq türklərindən olmuşdur. Bu sözü qəbul edərsək, qaşqayıların bu gün Azərbaycan torpaqlarından kənarda qalmış olsa da, Səfəvi dövlətinə qədər Azərbaycan torpaqları sayılan Şərqi Anadolu və Şimali İraqdan indiki yerlərinə köçdüklərinə dair fikir qura bilərik. Əslində gənc qaşqayı araşdırmaçıları da buna bənzər bir fikir ortaya qoyurlar. Demək, onlar da Şərqi Anadolu və Şimali İraqdan indiki yerlərə köçdüklərinə inanırlar. Ancaq onların bəziləri qaşqayı sözünü qayı sözüylə əlaqədar görüb, özlərini Osmanlı İmperiyasının qurucuları olan Oğuz elinin Qayı boyu ilə eyni kökdən bilirlər.

“Qaşqayı” sözünün “Qayı” sözü ilə əlaqədar olduğuna inananlara görə, Oğuz xanın nəslindən olan Qayı döyüşlərdə və fəthlərdə qüvvələrini sağ cinah, sol cinah və avanqard (Qaşqay) qanadına bölürmüş. “Qaş” sözü Türk dilində alın mənasında da işlənir.

Daha sonralar qəzəbinə uğramış olsalar da, qaşqayılar Nadir şah Hindistana qoşun çəkdiyi zaman onunla birlikdə döyüşlərə qatılmışlar. Ancaq qaşqayı tarixinin parlaq səhifələri XX əsrin əvvəllərində yazılıb. O illərdə qaşqayılar ən məşhur elxanları Solət əl-dövlənin əmri altında ingilis işğalçılarına qarşı çox ciddi və cəsarətli müqavimət göstərdilər. Buna görə, ingilislər İranda Rza şah Pəhləvini hakimiyyətə gətirdikdən sonra qaşqayı elindən intiqam almağa çalışdılar. Mərkəzi hökumətlə qaşqayıların arasında qanlı vuruşma neçə ay davam edib. Tehran hökuməti savaşda qaşqayıları məğlub edə bilmədiyini anlayınca hiyləgər üsullara əl atıb. Qaşqayı elxanı Solət əl-dövləni Məclis vəkili olaraq təyin edib, amma sonralar onu həbsə atıb və bir müddət sonra da öldürüb. Rza şah Pəhləvinin qaşqayı türklərinə qarşı işlədiyi cinayətlər hələ də yaddaşlarından silinməyib. Rza şahın ordusu qaşqayı qadınlarına toxunmaqdan belə çəkinməmiş, hətta qaşqayı atlarını da güllələyib öldürmüşdülər. Qaşqayı türkləri, elə soydaşları və dildaşları olan Güney Azərbaycan türkləri kimi, Rza şahın oğlu Məhəmməd Rza Şah dövründə də ağır təzyiqlərə və basqılara məruz qalıblar.

Qaşqayı elxanı Solət əl-dövlə həbsdəykən öldürüldükdən sonra bu el Solət əl-dövlənin böyük oğlu Nasir Xanın başçılığı altında pəhləvi hökumətinə qarşı ciddi toqquşmalara girişib, ancaq sonda həm Nasir Xan, həm də qardaşı Xosrov Xan İranı tərk edib sürgündə yaşamaq məcburiyyətində qalıblar. 1979-cu ildə İran İslam İnqilabı ərəfəsində iki qardaş İrana qayıdıblar və Nasir Xan yenidən qaşqayı elinə rəhbərlik edib. İllərdir pəhləvi hökuməti ilə mübarizə aparan qaşqay eli İran İslam Respublikasının qurulmasından qısa müddət sonra başa düşdü ki, hakimiyyət dəyişikliyinə baxmayaraq, Tehran hökumətinin qeyri-farslara, xüsusən də qaşqayılara qarşı siyasəti, dəyişməyib. Bunun üçün onlar bu dəfə də yeni rejimə qarşı, yəni İran İslam Respublikası hökumətinə qarşı savaşa qalxdılar. Şiraz İnqilab Məhkəməsi Nasir Xan və onun qardaşı Xosrov Xan üçün qiyabi ölüm (edam) hökmü çıxarıb. Nasir Xan gizlicə İranı tərk edib Türkiyə vasitəsilə Amerikaya köçmək məcburiyyətində qaldı, amma qardaşı Xosrov Xan tutularaq güllələndi.

Şirazda bu gün şəhərin ən gözəl turistik yerlərindən biri hesab edilən Erəm parkı əslində İslam İnqilabından sonra zorla müsadirə edilən Qaşqay elxanlarına məxsus idi

Qaşqayı elinin son durumu

Xosrov Xan Qaşqayın edamı İranda Qaşqayı elinin siyasi varlığına və fəallığına sıxılmış olan son güllə oldu. Elə həmin ildə Güney Azərbaycanda Müsəlman Xalq Partiyasının sıxışdırılması və qanlı şəkildə ortadan qaldırılması ilə Azərbaycanda uzun müddət sükut hökm sürdüyü kimi, Xosrov Xanın edam edilməsi ilə də uzun illər Qaşqayı elində sükut hökm sürdü. Lakin nə Güney Azərbaycan türklərinin, nə də qaşqayı türklərinin susqunluğu həmişəlik oldu. 1990-cı illərdə Güney Azərbaycanda güclənən milli hərəkat öz kimliklərini qorumaq, dillərini, tarixlərini, mədəniyyətlərini mühafizə etmək baxımından qaşqayı türklərinə də təsir göstərib. Belə ki, təxminən 10 il sonra qaşqayı türkləri arasında da oxşar fəaliyyətin başlamasının şahidi olduq.

Bu gün Azərbaycan milli hərəkatının fəalları ilə qaşqayı fəalları arasında çox yaxın və səmimi münasibətlər mövcuddur. Qaşqayı türkləri müxtəlif vəsilələrdə dəfələrlə Güney Azərbaycan türklərinə dəstək olub, Güney Azərbaycan türkləri isə həmişə qaşqayı türklərinə dəstək verməyə çalışıblar. Elə ötən ay qaşqayı türkləri Şirazda qaşqayı milli geyiminin başqa bir etnik qrup adı ilə qeydiyyata alınmasına etiraz olaraq toplaşanda onların şüarlarından biri də “Azərbaycan, dəstək, dəstək” olub. Güney Azərbaycan türkləri isə bu çağırışa qayğısız qalmayıb, öz dəstəklərini bildiriblər.

Son söz:

Təxminən 4 milyonluq əhalini təşkil edən qaşqayı türkləri, xüsusilə son illərdə Güney Azərbaycan milli hərəkatının təsiri ilə öz dillərini, mədəniyyətlərini, tarixlərini, kimliklərini qorumaq üçün hərəkətə keçiblər. Qaşqayı şair və yazıçıları da Güney Azərbaycanın şair və yazıçıları kimi öz mədəni-tarixi kimliklərini qoruyub saxlamaq və yaşatmaq üçün təsirli əsərlər yaratmağa çalışırlar. Mərkəzi hökumətin Qaşqayı türklərini assimilyasiyaya uğratmaq cəhdlərə baxmayaraq, onlar hələ də öz dillərində danışır, mədəni-mənəvi varlıqlarını qoruyur. Qaşqayı türkləri coğrafi baxımdan Güney Azərbaycan türklərindən uzaq düşsələr da, Azərbaycana olan sevgi və məhəbbəti təqdirəlayiqdir.

Qaşqayının geyimi, qaşqayının qalası

Bu yazıda qaşqayı türklərinin soy-kökləri və tarixi yurdları haqqında bir-birindən fərqli fikirlər qələmə alınmış olsa da, onlar ən çox Azərbaycan türkləri ilə yaxındırlar. Qaşqayı türklərinin danışıq şivəsi də Azərbaycan türkcəsinə yaxındır. Belə ki, bir Azərbaycan türkü ilə qaşqayı türkü heç bir çətinlik çəkmədən rahatlıqla bir-birlərini başa düşə bilirlər. Azərbaycan türkləri ilə qaşqayı türkləri arasındakı bənzərliklər təkcə dildə deyil, ifa elədikləri musiqi və dastanlarda da özünü göstərir.

Layihənin əvvəlki yazısını buradan oxuya bilərsiniz.

Azərbaycan Milli Hökumətinin yaranmasının ildönümü münasibətilə yazdığımız birinci yazıda bu hökumətin yaranmasının tarixi kökləri və prosesindən, ikinci yazıda isə hökumətin qərarlarından və həyata keçirdiyi planlardan bəhs etdik. Bu yazıda isə Azərbaycan Milli Hökumətinin yenilgiyə uğramasından sonra Güney Azərbaycanda nələrin baş verdiyini açıqlayacağıq.

1945-ci il dekabrın 12-də qurulan Azərbaycan Milli Hökumətinin ömrü sadəcə bir il oldu. Belə ki, düz bir il sonra, yəni 1946-cı il dekabr ayında, Güney azərbaycanlılar qurduqları hökumətin ildönümünü qutlamağa hazırlaşarkən Tehran ordusu Azərbaycana doğru hərəkətə başladı. Ordunun Azərbaycana doğru hərəkət etməsi bəhanəsi İranda keçirilən parlament seçkilərinin təhlükəsizliyini təmin etmək idi. Qeyd etmək lazımdır ki, 1946-cı ilin may ayından başlayaraq Tehran-Təbriz arasında uzun müzakirələrin nəticəsində Azərbaycan Milli Hökuməti İran çərçivəsində fəaliyyət göstərməyi qəbul etmək məcburiyyətində qalmışdı. Bu məcburiyyətin səbəblərindən biri Amerika və İngiltərənin Tehran hökumətinə hərtərəfli dəstək verməsi və Sovet İttifaqının Təbrizə köməyini dayandırması idi.

Bir amil Tehran ordusunun mütəşəkkil və ciddi müqavimətlə üzləşmədən Azərbaycana daxil olmasına səbəb oldu. Bu amil Tehran ordusu ilə necə davranmaq barədə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin liderləri arasında ciddi fikir ayrılıqlarının yaranması idi. Seyid Cəfər Pişəvəri, Qulam Yəhya Daneşiyan və Firidun İbrahimi kimi liderlər hesab edirdilər ki, Tehrana etibar etmək olmaz və ordunun Azərbaycana girməsinə qarşı var qüvvətlə müqavimət göstərmək lazımdır. Ancaq digər tərəfdən, Salamullah Cavid və Əli Şəbəstri kimi liderlər Azərbaycanın Tehran ordusuna müqavimət göstərəcək qədər güclü olmadığı arqumenti ilə İranın mərkəzi hökuməti ilə anlaşmaya varılmasını və Tehran ordusuna qarşı çıxılmamasını istəyirdilər. Bu arada Azərbaycan Milli Hökumətinin mədəniyyət naziri Məhəmməd Biriya ilk günlərdə Pişəvəri qrupunda yer alsa da, ən son günlərdə fikrini dəyişib Salamullah Cavid ilə Əli Şəbəstrinin qrupuna daxil oldu.

Hər nə isə, Tehranla imzalanmış müqaviləyə əsasən, 1946-cı il noyabrın 22-də Zəncan şəhəri rəsmi olaraq boşaldıldı və İranın mərkəzi hökumət orqanlarına təhvil verildi. Tehran ordusu Zəncana daxil olan andan etibarən mərkəzi hökumətin bütün razılaşmalarını və vədlərini heçə sayaraq Azərbaycan Demokrat Firqəsinin tərəfdarlarını həbs etməyə, hətta onlara işgəncə verməyə və öldürməyə başladı. Zəncanın işğalının ertəsi günü ordu hissələri üç istiqamətdən Azərbaycana doğru hərəkət etdi.

“Azərbaycan” qəzeti dekabrın 2-dəki manşetində Pişəvərinin belə bir cümləsini dərc etmişdi: “Köləlik və alçaqlıq içində yaşamaqdansa, ləyaqətlə ölmək yaxşıdır!” Azərbaycanın işğalından sonra asılaraq öldürülən Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş prokuroru Firidun İbrahimi qəzetin elə həmin nömrəsində bunları yazırdı: “Hamı bilir ki, böyük fədakarlıqlar etmədən Azərbaycanı xoşbəxt etmək mümkün deyil”. “Azərbaycan” qəzeti dekabrın 3-də dərc etdiyi manşetini Pişəvərinin cümləsinə həsr edib: “Azərbaycana hücum edən silahlı qüvvələr yalnız vətəni müdafiə etmək üçün silah götürmüş Azərbaycanın bütün kişi və qadınlarının cəsədləri üzərində irəliləyə bilərlər.” Qəzet elə həmin nömrədə “Ölmək var, dönmək yoxdur” başlığı ilə dərc olunan yazıya “Son söz” adını vermişdi.

(Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş prokuroru, Firidun İbrahimi Təbrizdə asıldı)

Lakin Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərlərinin hamısı Pişəvəri kimi düşünmürdü. Pişəvəri və Firidun İbrahimi kimi liderlər xalqı müqavimətə çağırıb, fədai dəstələrinin cəsur komandirləri General Qulam Yəhya Daneşyan və general Azərin Tehran ordusunun irəliləməsinə müqavimət göstərdiyi bir mühitdə Dr. Cavid və Şəbistəri kimi liderlər Tehranla “xoşməramlı” və “sülhpərvər” məzmunlu teleqramlar mübadiləsi aparırdılar.

1946-cı il dekabrın 11-də Təbrizdən təqribən 200 kilometr aralıda yerləşən Qaflantı dağında Azərbaycan-İran orduları arasında çox ağır döyüşlərin getdiyi bir vaxtda Pişəvəri Azərbaycan Demokrat Firqəsinin rəhbərliyindən uzaqlaşdırıldı, onun yerinə Azərbaycan Milli Hökumətinin mədəniyyət naziri Məhəmməd Biriya təyin edildi. Bu hadisə İran ordusuna qarşı müqavimət göstərməməyi müdafiə edənlərin qələbəsi idi və çox güman ki, bu qərarın verilməsində Sovet İttifaqının, eləcə də İran hökumətinin rolu olmuşdu. O vaxtdan sonra artıq Azərbaycan Demokrat Firqəsindən və Təbriz Hərbi Komitəsindən müharibəyə hazırlaşmaq və Tehrana doğru irəliləmək əmrləri gəlmədi. Əksinə, Azərbaycan silahlı qüvvələrinin savaşa hazır olmasına və hətta fədai ordusunun Zəncana doğru irəliləməsinə baxmayaraq, Təbriz mütəmadi olaraq teleqraf və radio vasitəsilə geri çəkilmə əmri verirdi.

(Seyid Cəfər Pişəvərinin məzarı, Bakı, Fəxri xiyaban)

Nəhayət, 1946-cı ilin 13 dekabr tarixində İran ordusu ciddi müqavimətlə qarşılaşmadan Təbriz şəhərinə girdi. Şəhərdə dərhal hərbi vəziyyət elan olundu və mərkəzi hökumət qüvvələrinin komandanı briqada generalı Haşimi Təbriz şəhər bələdiyyəsi qarşısında Təbriz və Tehran arasında imzalanmış müqavilələrin ləğv edildiyini elan etdi. Lakin Güney Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində və hətta Təbrizin özündə belə müqavimət dekabrın 26-dək davam etdi. Dekabrın 26-da Təbrizin Ərk qalasında müqavimət göstərən 8 fədai son güllələrini işlətdikdən sonra təslim olmamaq üçün özlərini yerə atdılar və beləliklə, Təbrizdə son müqavimət səsi susdu. Həmin gün axşam saatlarında İran ordusu komandirlərinin əmri ilə Azərbaycan şəhərlərinin meydanlarında Azərbaycan türkcəsində yazılan bütün kitablar yandırıldı.

(Azərbaycan fədailərinin son səngəri, Təbrizin Ərk qalası)

Güney Azərbaycan İran ordusu tərəfindən işğal edildiyi zaman Hacı Mirzə Həbib Müctəhid, Şeyx Qasım Perixani, Molla Məcit, Seyid Əhməd Mirxas kimi İran dövlətinə bağlı orta və yüksək rütbəli din xadimləri din adına fətvalar çıxaraq demokratların mal və canlarını halal elan etdilər. Bu fətvalardan dərhal sonra Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvləri qətlə yetirildi, evləri talan edildi, qadınları zorlandı. Yüzlərlə insan hərbi səhra məhkəməsinin qərarı ilə edam edildi. Bir neçə gün ərzində odlu silahla edam edilənlərin sayı 3000 nəfəri aşdı. Həbsxanalarda hər gün onlarla insan soyuqdan və aclıqdan öldü.

Tehran ordusu bütün bu qeyri-insani əməlləri ilə yanaşı, Güney Azərbaycanda mədəni soyqırımı da başlatdı. Azərbaycan türkcəsinə bir daha qadağa qoyuldu. Hər yerdə Azərbaycan dilindən istifadə qadağan edildi. Hətta Güney Azərbaycanın bütün şəhərlərində türkcə kitabların hamısı məzmunundan asılı olmayaraq, mərkəzi hökumət tərəfindən yandırıldı.

(Qala-qalaq yandırılan türkcə kitablar)

Tehran hökumətinin məqsədi təkcə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvləri və tərəfdarlarını cəzalandırmaq deyil, həm də bütün Azərbaycandan qisas almaq idi. Amerikalı Vilyam Daqlas kimi qərəzsiz xarici müşahidəçilərin yazıları və hətta bəzi hökumət sənədləri Tehran hökumətinin Azərbaycan Milli hökumətinin devrilməsindən sonra ən azı 3 il boyunca Azərbaycanda qəsdən aclığa və minlərlə insanın ölümünə səbəb olduğunu göstərir. İranlı tədqiqatçı Məhəmməd Malcu öz müfəssəl araşdırmasında İran hökumətinin arxivlərinə, xüsusilə də Daxili İşlər Nazirliyinin və polisin hesabatlarına istinad edərək, Azərbaycan Milli Hökumətinin devrilməsindən sonrakı illəri “ölkənin şimal-qərbində hərbi idarəçilik illəri” adlandıraraq Güney Azərbaycan kəndlərində baş verən aclıq və ölümlərə görə məsuliyyətin İran hökumətinin üzərinə düşdüyünü bildirmişdi: “1946-cı ilin payızından sonra ölkənin şimal-qərbində misli görünməmiş sayda edamlar, həbslər, deportasiyalar, müsadirələr və senzuranı əhatə edən hərbi vəziyyət yarandı. 1947, hətta 1948-ci ildə Azərbaycanda hərbi vəziyyətin davam etməsi ilə bağlı həm Sovet İttifaqında, həm də ABŞ-da təqdim olunan məlumatlar, istifadə olunan terminlərdəki fərqlərdən asılı olmayaraq, prinsipcə çox oxşar idi”.

Azərbaycan Milli Hökumətinin devrilməsindən təxminən bir il sonra qətllər, edamlar, sürgünlər və əmlak müsadirələri durmadan davam edərkən, Məhəmməd Rza şah Baş nazir Qəvama ünvanladığı açıq məktubda ümumi amnistiya qərarını elan etdi. Lakin bir il mərkəzi hökumətin Güney Azərbaycandan qisas alması üçün hələ kifayət etməmişdi. Çünki ümumi amnistiya qərarının qanuna çevrilməsi, parlamentdə təsdiqlənməsi və şah tərəfindən imzalanması üçün 9 ay daha vaxt lazım idi. Amma dövlət arxivlərində olan sənədlər göstərir ki, sözügedən qanun problemlidir və hüquq-mühafizə orqanlarına bəhanələr verir. Lakin bununla belə, sözügedən qanun belə həyata keçirilmir və Güney Azərbaycan Türklərinə qarşı təzyiqlər durmadan davam edirdi.

Son söz:

Azərbaycan Milli Hökumətinin məğlubiyyətinin ən zərərli nəticələrindən biri də Güney Azərbaycanda ziyalı, mütəfəkkir, yazıçı təbəqəsinin tamamilə məhv edilməsi oldu. Əslində, Azərbaycan Milli Hökumətindən sonra Azərbaycana hakim olan susqunluğun bir səbəbi Tehran hökumətinin basqıları idisə, digər səbəbi bu ziyalı, mütəfəkkir, yazıçı təbəqəsinin tamamilə məhv edilməsidir. Xalqa bilgi, cəsarət verəcək və onları hərəkətə gətirəcək olan bu təbəqə Azərbaycan Milli Hökumətinin məğlubiyyətindən ancaq 20 il sonra Səməd Behrəngi kimi cəsarətli yazıçıların ortaya çıxması ilə yenidən canlanmaya və öz təsirini göstərməyə başladı.

Səməd Behrəngi və onun kimi qələm adam adamlarının və mütəfəkkirlərin ortaq nöqtələrindən biri də Azərbaycan Milli Hökumətinin süqutundan sonra şah rejiminin cinayətlərinə toxunulması, eyni zamanda, o hökumətin xatirəsini yaşatması idi. Bunu biz Səmədlə yanaşı, Əlirza Nabdel (Oktay), Qulam Hüseyin Saedi, Rza Bərahəni kimi məşhur şair və yazıçıların yaradıcılıqları ilə birlikdə həyatlarında da görə bilərik.

(Səməd Behrəngi)

Əlbəttə, Güney Azərbaycan türkləri heç bir zaman Pəhləvi rejiminin cinayətlərini unutmamışdı. Təsadüfi deyil ki, İranda şah rejiminə qarşı bir il ərzində həmin rejimin süqutuna səbəb olan ilk böyük və geniş xalq etirazları Təbrizdə baş tutdu. Əslində, bir çox tarixçi və mütəfəkkirlərin İranda Pəhləvi rejiminin süqutunun başlanğıc nöqtəsi olduğuna inandığı 1978-ci il fevralın 18-də Təbriz əhalisinin kütləvi etiraz yürüşünün əsas səbəblərindən biri 32 il əvvəl qurduqları hökumətin eyni rejim tərəfindən devrilmiş olması və Azərbaycanın ən ağır zülmlərə məruz qalmış olması idi.

Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması və dağılmasından təxminən 80 il keçmiş olsa da, bu bir illik hökumətin Güney Azərbaycan Türklərinə qazandırdıqları, xüsusilə də dövlətçilik təcrübəsi hələ də Güney Azərbaycan türkləri üçün böyük bir mənəvi qazanc və ilham qaynağı sayılır. Bir sözlə demək olsaq, Azərbaycan Milli Hökumətinin varlığından təxminən 80 il keçməsinə baxmayaraq, bu hökumət hələ də Güney Azərbaycanda hökm sürür və Güney Azərbaycan türklərini hərəkətə gətirir.